Tek što je američki predsjednik Donald Tramp svrgnuo i uhapsio venecuelanskog lidera Nikolasa Madura, prešao je na novu-staru temu – pripajanje Grenlanda, arktičke teritorije u okviru Danske, Sjedinjenim Američkim Državama (SAD). Iako je ranije nudio novac za ovu državu, sada sve više zvecka oružjem.
Međutimm ključno pitanje sa ove strane okeana jeste ako se ostvare Trampove ambicije, šta će biti sa Evropom?
Najnovije Trampove izjave o mogućnoj aneksiji Grenlanda, najvećeg ostrva na svijetu koje je član NATO saveza i Evropske unije, izazvale su talas osuda širom Evrope, uključujući oštre poruke iz Danske i Grenlanda.
– Potreban nam je Grenland zbog nacionalne bezbjednosne situacije. Trenutno su tamo svuda ruski i kineski brodovi – rekao je Tramp nedavno.
Bijela kuća je izdala sopstveno saopštenje da “razmatra niz opcija” za pripajanje Grenlanda, od kojih su sve jednostrane, uključujući kupovinu ostrva, pa čak i vojnu intervenciju.
Dok su tokom Trampovog prvog mandata evropski lideri ismijavali njegovu ideju, sada, posebno poslije američke invazije na Venecuelu, više niko se ne šali, piše “Bi-Bi-Si”.
Evropa rizikuje da bude pregažena
Poslije sastanka u utorak “Koalicije voljnih” u Parizu, uglavnom sastavljene od evropskih lidera, sa Trampovim izaslanicima, gdje su teme bile situacije u Ukrajini i na Grenlandu, Evropljani su izašli iz sale zabrinuti.
Danska navodi da će, ukoliko Trampova administracija jednostrano preuzme Grenland, to biti kraj transatlantskog odbrambenog saveza na koji se Evropa oslanja za svoju bezbjednost od kraja Drugog svjetskog rata. O ozbiljnosti situacije govori podatak da Trampova administracija nije pokazala interesovanje za razgovor sa Dancima.
– Cijela ova situacija je još jednom naglasila fundamentalnu slabost Evrope u odnosu na Trampa – rekao je jedan zvaničnih EU koji je želio da ostane anoniman.
Stiglo je saopštenje EU koje je zajedno izdalo samo šest evropskih saveznika Danske, ali je, što je posebno interesantno, izostala kritika Sjedinjenih Država. Trampov direktan stil, ponekad nazivan i nasilničkim, učinio je evropske lidere izuzetno nervoznim.
U novom svijetu politike velikih sila u kojem sada živimo, gdje SAD i Kina, zajedno sa drugima poput Rusije i Indije, dominiraju, Evropa u najboljem slučaju izgleda kao da stoji po strani i rizikuje da bude pregažena, piše “Bi-Bi-Si”.
“Priprema za vanredne situacije ili novi odbrambeni pakt”
Evropa je svoj servilni stav prema Trampu pokazala i prošle godine, a posebno se ističu dva primjera:
– nije ispunila obećanje da finansijski podrži Ukrajinu korišćenjem zamrznute ruske imovine
– kada je Tramp uveo carine na 15 odsto na robu iz EU, blok je obećao da neće uzvratiti zbog straha od gubitka američke podrške
Prema rečima Džulijane Smit, američke ambasadorke pri NATO-u, rekla je da ova situacija može da “razbije EU” i da predstavlja egzistencijalnu dilemu za NATO, zbog čega bi “Evropa trebalo da ozbiljno shvati Trampa kada govori o preuzimanju Grenlanda”.
– Vodeće sile u Evropi možda bi trebalo da počnu sa planovima za vanredne situacije i da razmotre ideje poput novog odbrambenog pakta – ističe Smitova.
S druge strane, Ijan Leser, saradnik u njemačkom Maršalovom fondu SAD, govori o mogućnosti sklapanja sporazuma sa Trampom jer “američka administracija daje primat ekonomskim i komercijalnim pitanjima”. Ali, problemi su, naglasio je on za “Juronjuz”, to što ciljevi američkog lidera nisu potpuno jasni i što je “tempo sa ove strane Atlantika mnogo sporiji nego u Vašigtonu”.
NATO bi mogao da bude potkopan iznutra
Sama ideja da bi jedna članica NATO-a mogla da napadne drugu – konkretno, da bi Sjedinjene Države mogle da izvrše invaziju na Grenland – toliko je strana da najpoznatiji član osnivačkog akta NATO-a čak ni ne pravi jasnu razliku između toga šta bi se desilo u slučaju rata između dvije članice saveza.
Član 5, koji predstavlja kamen temeljac uzajamne zaštite, propisuje da će se “oružani napad na jednu ili više članica” u Evropi ili Sjevernoj Americi smatrati “napadom na sve njih”. To je dovoljno jasno kada prijetnja dolazi iz Rusije, ali postaje daleko složenije kada prijetnja dolazi od ubjedljivo najmoćnije članice samog saveza.
– Ako SAD odluče da napadnu neku drugu članicu NATO-a, sve će stati – izjavila je u ponedjeljak danska premijerka Mete Frederiksen.
Najveći dobitnik bi bila Moskva
Vojni savez bi formalno možda i nastavio da postoji, ali bi njegova efikasnost bila dovedena u pitanje – očigledni dobitnik u tom slučaju bila bi ionako agresivna Moskva, piše britanski list “Gardijan”.
Tokom predsjedničke kampanje 2024, Donald Tramp je rekao da neće štititi “neodgovorne” članice NATO-a – države koje nisu ispunjavale tadašnji cilj izdvajanja 2 odsto BDP-a za odbranu. Sjedinjene Države više nisu “primarno fokusirane” na odbranu Evrope, naglasio je u februaru američki ministar odbrane Pit Hegset.
To je bilo dovoljno da izazove uzbunu u Evropi, ali je djelovalo da su diplomatski potezi uoči NATO samita u junu doprinjeli rješavanju problema. Međutim, umijesto da zaliječi razlike, čini se da je samit NATO-a samo prikrio duboku pukotinu.
– Da, samit je prošao dobro u smislu da je Rute pronašao formulacije koje su laskale Trampu. Ali nisam sigurna koliko je to održiva strategija – istakla je Marion Mesmer, direktorka u Istraživačkom centru “Četam haus” za “Gardijan”.
Šta će uraditi NATO ako Tramp napade Grenland
Niko realno ne očekuje da bi ijedna od preostalih 31 članice NATO-a vojno branila Grenland ukoliko bi SAD pokušale da ga zauzmu, što je u utorak uveče naglasio i Trampov savjetnik Stiven Miler. Stvarni svijet, dodao je on, “uređen je snagom, silom i moći” – a ne ugovorima ili uzajamnom podrškom.
Čak i kada bi pokušale, članice ne bi imale realne šanse. Sjedinjene Države imaju oko 1,3 miliona aktivnih pripadnika oružanih snaga u svim rodovima vojske, dok Danska ima svega 13.100.
Lakoća s kojom su SAD uspjele da uhvate Madura i njegovu suprugu Siliju Flores pokazuje razmjere sirove američke moći.
Članstvo SAD u NATO se možda ne bi ni promijenilo čak i ako bi SAD zauzele Grenland.
U ugovoru NATO ne postoji jasna odredba o izbacivanju članice, iako se u preambuli navodi da se saveznici obavezuju “da žive u miru sa svim narodima i svim vladama” i “da štite slobodu, zajedničko naslijeđe i civilizaciju svojih naroda”.
Ipak, činjenica da se jedna članica saveza okrene protiv druge – čak i zbog arktičke teritorije sa manje od 60.000 stanovnika – ozbiljno bi potkopala kredibilitet 76 godina starog vojnog saveza, čija je svrha očuvanje mira i uzajamne zaštite u Evropi i sjevernom Atlantiku.
Prema mišljenju nekih analitičara, čak i najnoviji talas prijetnji već je nanio dovoljnu štetu u trenutku kada ruska prijetnja nikada nije djelovala stvarnije, iako je Moskva trenutno duboko upletena u rat u Ukrajini.
Zašto Tramp toliko želi Grenland
Grenland je dugo bio na Trampovoj agendi, ali razlozi za to su se vremenom mijenjali. Ovo su neki od njih:
– Tokom svog prvog mandata 2019, Tramp je opisao prodaju Grenlanda Sjedinjenim Državama kao “veliki posao sa nekretninama”
– Prošlog januara, na početku drugog mandata, rekao je da mu je potrebna kontrola nad Grenlandom zbog “ekonomske bezbjednosti”
– Posljednjih dana govori da mu je najveće ostrvo potrebno “sa stanovišta nacionalne bezbjednosti”
– Ne treba zaboraviti da je Grenland bogat naftom i gasom, ali i drugim sirovinama za zelenu tehnologiju (bakar, litijum, kobalt i nikl)
– Topljenje arktičkog leda takođe otvara nove brodske rute, pružajući alternative Sueckom kanalu kroz Arktik koje skraćuju putovanje od zapadne Evrope do istočne Azije, piše Blic.
