Kategorija: Svijet

Iran je danas počeo postepeno da ukida stroga ograničenja u komunikacijama koja su uvedena tokom masovnih antivladinih protesta, javlja iranska agencija Fars.

Isti izvor navodi da su vlasti u okviru faznog plana obnovile mogućnost slanja SMS poruka širom zemlje, nakon osam dana gotovo potpune blokade interneta.

Zvaničnici su naveli da je odluka donesena nakon što je “stabilizovana” bezbjednosna situacija i uhapšeni ključni pripadnici “terorističkih organizacija” povezani sa nasiljem tokom protesta, prenosi “Skaj njuz”.

Vlasti su najavile postepeno ukidanje i drugih kontrola interneta i komunikacija.

U drugoj fazi korisnici će dobiti pristup nacionalnoj mreži i domaćim aplikacijama, dok će međunarodna povezanost biti vraćena u završnoj fazi.

Prema lokalnim izvorima, pristup iranskim platformama za poruke, uključujući “Eita” i “Bale” već je obnovljen.

Iako su SMS servisi obnovljeni, organizacije za praćenje interneta upozoravaju da je ukupna povezanost i dalje veoma ograničena.

Agencija “Net bloks” navodi da ukupni pristup internetu ostaje na oko dva odsto normalnog nivoa.

Protesti u Iranu počeli su 28. decembra zbog rasta cena i ekonomske krize.

Nakon poziva Reze Pahlavija, sina posljednjeg iranskog šaha, protestni marševi su se intenzivirali širom Irana, a 8. januara internet je isključen.

U nekoliko iranskih gradova protesti su prerasli u sukobe sa policijom, uz skandiranje protiv iranskog političkog sistema.

Prijavljeno je da je bilo žrtava i među snagama bezbjednosti i među demonstrantima, prenosi Srna.

Predsednik SAD-a Donald Tramp pozvao je danas na okončanje 37-godišnje vladavine vrhovnog vođe Irana, ajatolaha Alija Hamneja.

“Vreme je da se potraži novo rukovodstvo u Iranu”, rekao je Tramp za američki portal Politiko, u trenutku kada su široko rasprostranjeni protesti protiv iranskog režima oslabili.

“Najbolja odluka koju je ikada donelo iransko rukovodstvo bila je da pre dva dana ne izvrši smrtne kazne vešanjem više od 800 ljudi”, rekao je Tramp, upitan o obimu moguće američke vojne operacije u Iranu.

Trampovi komentari usledili su ubrzo nakon što je Hamnej na svom nalogu na mreži Iks objavio seriju neprijateljskih poruka upućenih Trampu, optužujući američkog predsednika da je odgovoran za smrtonosno nasilje i nemire u Iranu.

“Smatramo američkog predsednika krivim zbog žrtava, štete i klevete koju je naneo iranskoj naciji”, napisao je Hamnej.

Tramp je, nakon što su mu pročitane objave, rekao da se vladari u Teheranu oslanjaju na represiju i nasilje da bi vladali.

“Ono za šta je on kriv, kao lider zemlje, jeste potpuno uništenje zemlje i upotreba nasilja na nivoima kakvi nikada ranije nisu viđeni. Da bi se zemlja održala funkcionalnom – čal i kada je to funkcionisanje na veoma niskom nivou – rukovodstvo bi trebalo da se fokusira na adekvatno upravljanje zemljom, kao što to radim ja u SAD, a ne na ubijanje hiljada ljudi da bi se zadržala kontrola”, istakao je Tramp.

On je poručio da je “rukovođenje zemljom pitanje poštovanja, a ne straha i smrti”.

“Taj čovek je bolesnik koji bi trebalo da vodi svoju zemlju kako treba i da prestane da ubija ljude. Njegova zemlja je najgore mesto za život na svetu zbog lošeg rukovodstva”, zaključio je Tramp.

Iranski zvaninici nisu odmah odgovorili na upit za komentar, navodi američki portal.

Hiljade demonstranata širom Irana su ubijene tokom poslednje tri nedelje, što je navelo Trampa da više puta zapreti vojnom intervencijom. On je u utorak pozvao Irance da nastave sa protestima i da preuzmu institucije, poručivši da im “stiže pomoć”. Međutim, već sledećeg dana, predsednik SAD je naglo promenio kurs, rekavši da je obavešten da su ubistva u Iranu prestala.

Argentinski predsjednik Havijer Milej i premijer Kanade Mark Karni dobili su pozive od američkog predsjednika Donalda Trampa da se pridruže Odboru za mir, koji ima za cilj da nadgleda posljeratni Pojas Gaze.

Milej je na “Iksu” objavio pismo koje je dobio od Trampa, navodeći da bi mu bila čast da učestvuje u inicijativi kojom predsjedava američki predsjednik.

Prethodno je i turski premijer Redžep Tajip Erdogan potvrdio da ga je Tramp pozvao da postane član Odbora za mir.

Bijela kuća je objavila formiranje dva nova odbora za nadzor uprave u Gazi tokom prelaznog perioda, od kojih je prvi Odbor za mir, a drugi Izvršni odbor Gaze.

Prema planu koji je predstavljen u oktobru, Tramp je imenovan je za predsjednika Odbora za mir.

Među članovima Odbora za mir koji su do sada poznati nalaze se i američki državni sekretar Marko Rubio, Trampov specijalni izaslanik Stiv Vitkof, bivši britanski premijer Toni Bler i Trampov zet DŽared Kušner.

Bijela kuća nije navela pojedinačne nadležnosti članova, a saopštila je da će dodatna imena biti objavljena u narednim nedjeljama.

Drugo tijelo, Izvršni odbor Gaze, ima 11 članova i ima zadatak da podrži kancelariju visokog predstavnika UN za Gazu Nikolaja Mladenova i palestinsko tehnokratsko tijelo.

U ovom odboru su turski ministar spoljnih poslova Hakan Fidan, specijalni koordinator UN za bliskoistočni mirovni proces Sigrid Kag, ministar Ujedinjenih Arapskih Emirata za međunarodnu saradnju Rim al Hašimi i izraelsko-kiparski milijarder Jakir Gabaj.

Visoki zvaničnik Kanade je potvrdio da je premijer Karni dobio poziv od Trampa da se pridruži Odboru za mir za Pojas Gaze, kao i da namjerava da prihvati ponudu, prenosi “Tajms of Izrael”.

Ruski ambasador u Oslu, Nikolaj Korčunov, nazvao je provokativnom ideju hrvatskog predsjednika Zorana Milanovića da Sjedinjene Države treba da fokusiraju pažnju na arhipelag Svalbard u Sjevernom ledenom arhipelagu umjesto na Grenland.

“Vjerujemo da je ovaj komentar veoma provokativan u trenutnim okolnostima”, rekao je Korčunov za RIA Novosti.

On je dodao da ovaj stav pokazuje da zemlje NATO-a sve više zanemaruju fundamentalne principe međunarodnog prava.

Ambasador Rusije je naglasio važnost poštovanja Svalbardskog sporazuma iz 1920. godine, koji Norveškoj daje suverenitet nad arhipelagom, dok potpisnice, uključujući Rusiju, imaju jednaka prava na eksploataciju resursa i slobodan pristup.

Svalbard se nalazi u Sjevernom ledenom okeanu i uživa poseban status, dok Grenland pripada Danskoj, a Sjedinjene Države izražavaju interes za njegovo uključivanje u svoju teritoriju, što su danske i grenlandske vlasti odbacile, prenosi Srna.

U trenucima kad Donald Tramp prijeti carinama, a možda i korištenjem američke vojske za zauzimanje Grenlanda, evropski zvaničnici i diplomate počeli su potiho razmatrati do sada nezamislivu ideju o mogućem odgovoru, piše “Politico”.

Iako bi vojni sukob između SAD-a i bilo koje evropske sile bio jedan od najkraćih u istoriji, saveznici Danske, kojoj Grenland pripada, imaju druge načine za pružanje otpora ako američki predsjednik odbije kompromis.

Amerika ima puno baza u Evropi. To bi mogla biti poluga pritiska
Glavna poluga pritiska je velika mreža vojnih baza u Evropi koju SAD koristi za projektovanje američke moći u Africi i na Bliskom istoku. Postavlja se pitanje zašto bi SAD zadržao pristup tim bazama ili primao podršku od savezničkih pomorskih i vazdušnih snaga te obavještajnih službi ako pokuša oduzeti suverenu teritoriju članici NATO-a.

Tema je toliko osjetljiva da je diplomate nastoje držati izvan službenih rasprava na samitima EU-a ili NATO-a. Međutim, pet zvaničnika i diplomata potvrdilo je za “Politico” da se o mogućim protivmjerama privatno raspravlja širom kontinenta.

Evropa daje milijarde za američko oružje
Osim vojnih resursa, SAD se oslanja na Evropu kao ključnog trgovinskog partnera, a evropske vlade svake godine troše milijarde dolara na kupovinu američkog oružja, što predstavlja dodatnu polugu pritiska.

Neki zvaničnici upozoravaju da bi direktan izazov mogao brzo eskalirati u potpuni prekid transatlantskih odnosa. Drugi, pak, tvrde da je savez pod Trampom postao toksičan i da Evropa mora nastaviti svojim putem. Najbliže javnom upozorenju došao je francuski predsjednik Emanuel Makron.

“Ne podcjenjujemo izjave o Grenlandu”, rekao je Makron svojim ministrima. “Ako bi suverenitet evropske i savezničke države bio pogođen, posljedice bi bile bez presedana. Francuska prati situaciju s najvećom pažnjom i djelovaće u punoj solidarnosti s Danskom.” Jedan francuski zvaničnik naglasio je kako je “to izuzetno osjetljiva tema i on pažljivo važe svaku riječ”.

“Temeljno neslaganje”
Upozorenje francuskog predsjednika stiglo je u trenutku kada su ministri vanjskih poslova Danske i Grenlanda započeli razgovore s Trampovom administracijom u Vašingtonu.

Nakon sastanka s potpredsjednikom Džej Di Vensoom i šefom diplomatije Markom Rubiom, danski ministar vanjskih poslova Lars Loke Rasmusen pokušao je zvučati optimistično, ali je priznao da dogovor nije na vidiku. “Predsjednik ima tu želju da osvoji Grenland”, rekao je Rasmusen. “I stoga i dalje imamo temeljno neslaganje.”

Prijedlozi u Evropi – od blažih do radikalnih
Diplomate iz evropskih zemalja potvrdili su da se u glavnim gradovima raspravlja o načinima odgovora Trampu. Lakše opcije uključuju taktike odgađanja, lobiranje kod republikanaca u Vašingtonu, slanje savezničkih snaga na Grenland te kampanju odnosa s javnošću u Americi. Međutim, razmatra se i mogućnost prekida podrške američkim vojnim operacijama, pa čak i radikalni prijedlozi o preuzimanju kontrole nad američkim bazama.

“U toku su rasprave o tome kako bismo mogli izvršiti pritisak i reći ‘Hej, trebate nas, a ako to učinite, uzvratićemo na neki način’,” rekao je jedan diplomata, dodavši da niko ne želi javno govoriti o tome.

“Možda Tramp samo mašta, ali trebamo biti spremni na sve”
Glavni razlog suzdržanosti je činjenica da evropski saveznici smatraju Trampovu podršku ključnom za sigurnosne garancije Ukrajini u bilo kojem mirovnom sporazumu s Rusijom. Istovremeno, mnogi ne mogu zamisliti da bi SAD zaista silom zauzela Grenland. “Možda je to pusto maštanje”, rekao je diplomata, ali je napomenuo: “Trebali bismo biti spremni na to.”

Jedan NATO diplomata upozorio je da bi takav potez bio “mač sa dvije oštrice”. “Korištenje baza kao aduta za pregovaranje – a to se može učiniti – rezultiralo bi obostranom štetom. Evropa bi dodatno izgubila sigurnosne garancije, a SAD bi izgubio svoju najvrjedniju platformu za napredne operacije”, izjavio je.

Američka vojna prisutnost u Evropi
SAD je 2024. godine imao 31 stalnu bazu i 19 drugih vojnih lokacija širom Evrope, s najmanje 67.500 aktivnih vojnika, većinom stacioniranih u Njemačkoj, Italiji i Ujedinjenom Kraljevstvu. To uključuje najveću NATO bazu u Evropi u Ramštajnu u Njemačkoj, kao i vazdušne baze u Lakenhitu i Mildenholu u Ujedinjenom Kraljevstvu te bazu Aviano u Italiji, koja je ključni NATO-ov centar vazdušne moći južno od Alpa.

“To bi imalo katastrofalan učinak na američke operacije”
Ben Hodžs, bivši zapovjednik američkih snaga u Evropi, rekao je da su te baze “ključne za spremnost i omogućavanje globalnog strateškog dometa” SAD-a. Prisiljavanje Amerikanaca da napuste te lokacije imalo bi “katastrofalan” učinak na američke operacije, pri čemu Ramštajn služi kao ključna platforma za operacije na Bliskom istoku i u Africi.

Hodžs tvrdi da bi Vašington prekidom saradnje izgubio i oko “polovinu” svojih obavještajnih sposobnosti. Evropa bi takođe mogla zaprijetiti prestankom kupovine američkog oružja; 2024. godine odobreni su mogući ugovori u vrijednosti od 76 milijardi dolara, što je više od polovice ukupnog globalnog iznosa za SAD.

“Evropa može pomoći spasiti NATO i ovaj transatlantski odnos tako što će se suprotstaviti SAD-u, a ne samo biti poslušna i popustljiva”, rekao je Hodžs.

Amerikanci koristili britanske baze za zapljenu ruskih tankera
Primjeri nedavne ovisnosti SAD-a o evropskim bazama uključuju operacije protiv Irana i zapljenu tankera ruske “flote u sjenci” prošle sedmice, za što su korištene britanske baze. Pravno gledano, zatvaranje baza je “zapravo pitanje domaćeg prava” za evropske zemlje, rekao je Džefri Korn, stručnjak za vojno pravo, pa dodao: “To je njihova odluka.”

Ipak, uprkos zabrinutosti, spor oko Grenlanda smatra se opasnom distrakcijom od glavnog zadatka – odbrane Ukrajine. Diplomate priznaju da je bez američkih sigurnosnih garancija nemoguće odvratiti Vladimira Putina od novog napada, zbog čega smirivanje Trampa za sada ostaje prioritet. “Transatlantski odnos se mijenja”, rekao je jedan zvaničnik EU. “Ne vraća se na staro.”