Kategorija: Svijet

Cijene nafte su u popodnevnim časovima 12. marta ponovo porasle, i to za 10 odsto, na više od 100 dolara po barelu, nakon što je novi vrhovni lider Irana Modžtaba Hamnei izjavio da Ormuski moreuz, ključan za transport energenata iz Persijskog zaliva, mora da ostane blokiran kao “sredstvo pritiska na neprijatelja”.

Ministar energetike Sjedinjenih Američkih Država Kris Rajt poručio je ranije u toku dana da američka mornarica još nije spremna da obezbijedi tranzit naftnih tankera kroz ključni Ormuski moreuz.

Prekid saobraćaja kroz Ormuski moreuz izazvao je najveće prekide u snabdijevanju naftom u istoriji. Tankeri ostaju u lukama, jer brodari strahuju od iranskih napada, što dodatno ugrožava stabilnost snabdijevanja.

Mađarski premijer Viktor Orban izjavio je da je apsurdno da delegacija Mađarske u Kijevu može da vodi pregovore sa bilo kim, osim sa Ukrajincima.

“Dogovorene su konsultacije sa američkim advokatima i evropskim diplomatama u Kijevu, ali ukrajinski zvaničnici i dalje ne žele da se sastanu sa njima”, naveo je Orban.

Mađarski stručnjaci doputovali su u Kijev kko bi razgovarali o stanju naftovoda “Družba”.

Orban je objavio snimak telefonskog razgovora sa zamjenikom ministra energetike Mađarske Gaborom Čepekom, koji predvodi mađarsku delegaciju u Kijevu.

Zamolio je Čepeka da traži sastanak sa predstavnicima ukrajinskog Ministarstva energetike i da pregleda infrastrukturne objekte naftovoda.

Orban je zatražio od mađarske delegacije da Kijevu prenese da Budimpešta želi da riješi situaciju u vezi sa “Družbom”.

“Ne tražimo sukob, tražimo rješenje i željeli bismo da im pomognemo u osposobljavanju naftovoda”, dodao je Orban.

Kada se danas pomene Iran, prve asocijacije su obično geopolitička previranja, naftni i nuklearni sporazumi.

Ključne činjenice o životu u Iranu

• Država snažno subvencioniše energiju 
• Osnovne namirnice su relativno jeftine 
• Prosječna plata je oko 306 evra 
• Iranci razvili „ekonomiju prilagođavanja“ 

Međutim, iza oštrih političkih naslova krije se svakodnevni život više od 90 miliona ljudi koji žive, rade i upravljaju u ekonomiji koja decenijama posluje pod strogim međunarodnim sankcijama.

Zemlja bogate istorije i kulture sada je dom ljudi koji su usavršili umjetnost prilagođavanja. Zbog dugogodišnjih ekonomskih blokada, Iran je bio primoran da razvije takozvanu „ekonomiju otpora“, oslanjajući se na sopstvenu proizvodnju gotovo svega, od hrane do automobila.

Rezultat je tržište koje prosječnom Evropljaninu izgleda kao potpuno drugačiji univerzum, posebno kada su u pitanju cijene.

Državni štit

Ono što redovno izaziva nevjericu na društvenim mrežama su cijene energije. Zemlja koja bukvalno „leži“ na nafti nudi svojim građanima energetske pogodnosti koje su nezamislive u ostatku svijeta.

Država obilno subvencioniše gorivo kako bi zaštitila standard građana. U okviru mjesečne kvote od 60 litara, litar benzina košta nevjerovatnih 0,26 evra. Ni cijene komunalnih usluga ne zaostaju mnogo za ovim trendom. Osnovni troškovi komunalnih usluga (struja, grijanje, voda) za stan od 85 kvadratnih metara u Teheranu iznose u prosjeku 13 evra mjesečno.

Brzi kućni internet, iako podleže određenim ograničenjima i filterima, košta u prosjeku oko 6 evra.

Koliko košta svakodnevni život?

Pošto je uvoz stranih proizvoda otežan i skup zbog sankcija, iranske police su pune domaćih brendova. Zbog toga su osnovne namirnice veoma pristupačne u nominalnom iznosu:

Hljeb (svježi, 500g): oko 0,46 evra

Mlijeko (1 litar): oko 0,56 evra

Jaja (12 komada): oko 1,16 evra

Obrok u restoranu: oko 4,24 evra

Karta u javnom prevozu: između 0,15 i 0,51 evro

Pileća prsa (1 kg): oko 2,56 evra

Kultura izlazaka, ispijanja kafe (i tradicionalnog čaja) i druženja po restoranima je izuzetno jaka, a pristupačne cijene hrane omogućavaju građanima bogat društveni život uprkos ekonomskim izazovima. Cijena čaja je u Teheranu u prosjeku oko 0,26 evra.

Druga strana medalje: Plate i inflacija

Iako gore navedene cijene zvuče primamljivo, potrebno ih je staviti u pravi kontekst, kontekst prosječnih prihoda. Decenije sankcija ostavile su dubok trag na iranskoj valuti (rijalu), što je dovelo do jake inflacije i pada vrijednosti rada u odnosu na globalno tržište.

Prosečna mjesečna plata u Iranu je oko 306 evra.

Kada se ove dvije stvari ukrste, jasno je da život u Iranu nije ekonomska utopija, već stalno balansiranje. Iranci imaju lak pristup osnovnim životnim potrepštinama, krov nad glavom, topao dom, jeftin prevoz i pristupačnu lokalnu hranu. Međutim, kupovina bilo čega uvezenog, poput visokokvalitetne tehnologije, novih automobila, originalne odjeće ili putovanja u inostranstvo, predstavlja ogroman, često nedostižan luksuz za prosječnog iranskog građanina.

Perspektiva običnog građanina

Uprkos svemu, slika Irana iz perspektive običnog građanina nije tako mračna kao što se često prikazuje. To je visokoobrazovana nacija sa ogromnim brojem inženjera i ljekara. Ljudi su prilično snalažljivi; koriste razna rješenja kako bi zaobišli digitalna ograničenja, razvili su sopstvene verzije popularnih aplikacija (kao što su ekvivalenti za Uber ili Amazon), a nedostatak uvozne robe nadoknađuju visoko cijenjenim domaćim zanatstvom i proizvodnjom.

Na kraju krajeva, svakodnevni život u Teheranu je mješavina modernog brzog života i tradicionalnih vrijednosti, gdje ljudi, baš kao i svuda u svijetu, pronalaze načine da rade, druže se i žive najbolje što mogu u okviru ograničenja koja su im nametnuta.

Mađarski ministar spoljnih poslova Peter Sijarto optužio je ukrajinskog predsjednika Vladimira Zelenskog da namjerno ugrožava energetsku bezbjednost Mađarske sada kada su i morski putevi blokirani.

“Ukrajinski predsjednik laže. Zelenski tvrdi da nije bio upućen da će delegacija Budimpešte stići u Ukrajinu, jer navodno Vlada nije najavila posjetu kijevskom Ministarstvu spoljnih poslova”, napisao je Sijarto na “Iksu”.

Mađarski šef diplomatije u objavi je priložio tekst dopisa Kijevu kao dokaz svojih tvrdnji.

“Budimpešta je zvaničnom diplomatskom notom obavijestila Kijev da će mađarska delegacija, na čelu sa zamjenikom ministra energetike Gaborom Čepekom, doputovati u Ukrajinu kako bi provjerila stanje naftovoda `Družba`”, naveo je Sijarto.

Dodao je da je Budimpešta zahtijevala hitan sastanak sa ukrajinskim ministrom energetike, ali da je i taj zahtjev ostao bez odgovora Kijeva.

“Realnost je da Ukrajina blokira isporuke nafte Mađarskoj u vrijeme kada se pomorski transport nafte suočava sa najvećom neizvjesnošću u istoriji, dok je jedina alternativa morskom putu naftovod `Družba`”, naveo je Sijarto.

On je zaključio da je ovaj čin Kijeva direktan atak na Mađarsku i agresija na njen energetski sektor.

Pentagon je Kongresu saopštio da je prva sedmica rata s Iranom Sjedinjene Američke Države koštala 11,3 milijarde dolara.

Zvaničnici su o tome informisali Pododbor Kongresa za budžetska sredstva za odbranu, a jedan senator rekao je da vjeruje kako su troškovi i veći i da navedena cifra ne uključuje sve ratne aktivnosti.

„Očekujem da je trenutni ukupni operativni broj znatno veći od toga. Ako gledate samo troškove zamjene korišćene municije, oni su već znatno iznad 10 milijardi dolara“, rekao je Kris Kuns, demokrata iz Delavera.

Kada je zatražen komentar, portparol Pentagona rekao je: „Ne komentarišemo zatvorene rasprave ili pitanja. Što se tiče troškova operacije ‘Epic Fury’, nećemo znati konačne troškove dok misija ne bude završena.“

Evropska unija je napravila novi korak kojim se pokušava okrenuti od korištenja fosilnih goriva poput nafte i prirodnog gasa pokretanjem inicijative o jačanju investicija u domaće izvore energije.

Kako je saopšteno na stranici Evropske komisije, direktan povod za ovu novu inicijativu je rat u Iranu i posljedice koje bi on mogao imati po evropsku ekonomiju, imajući u vidu snažan skok rasta cijena nafte i naftnih derivata, kao i prirodnog gasa.

Zatvaranja Ormuskog zaliva

Kao što smo već više puta izvještavali, zbog zatvaranja Ormuskog zaliva došlo je do otežanog snabdijevanja naftom i naftnim derivatima globalnih tržišta, a Katar, jedan od najvećih proizvođača prirodnog gasa, obustavio je proizvodnju u svojim postrojenjima.

EU smatra da je ta situacija još jedan dokaz da je odluka o dekarbonizaciji ekonomije ispravna ne samo iz ekološkog aspekta, nego i iz ekonomskog i geopolitičkog.

“Trenutni geopolitički kontekst ponovo ukazuje na rizike koji se odnose na evropsku zavisnost od uvezenih fosilnih goriva. Građani i industrija su s pravom zabrinuti zbog visokih cijena energenata. Investiranje u čistu energiju je najjeftinije i najpouzdanije srednjeročno rješenje”, navedeno je na stranici Komisije.

Posljedice po BiH

Ova nova geopolitička i energetska orijentacija imaće velike posljedice i po BiH, koja je ne samo zavisna od EU zbog evropskog puta na kojem se nalazi, već i zbog ekonomske zavisnosti za njenu industriju.

Važno je napomenuti da i Evropska komisija priznaje da je to srednjeročno rješenje, što znači da se EU u dogledno vrijeme ne može odreći nafte i naftnih derivata, kao ni prirodnog gasa. Zbog toga, iako EU želi da se srednjeročno oslobodi zavisnosti od uvoza prirodnog gasa, u naredne deceniju do dvije to neće biti moguće, jer se tek tada očekuje da bi obnovljivi izvori možda mogli u velikoj mjeri zamijeniti postojeće fosilne izvore.

BiH, kao i EU, želi da u narednu deceniju ili dvije obezbijedi izvore prirodnog gasa iz Amerike, zalivskih zemalja i zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza osim Rusije u periodu energetske tranzicije.

Američki investitori

Kao što smo više puta pisali, američki investitori zainteresovani su za investiranje u Južnu interkonekciju, gasovod koji bi BiH trebalo da poveže s terminalima za tekući gas na Krku u Hrvatskoj, čime bi se obezbijedio alternativni izvor snabdijevanja iz Amerike.

Delegacija EU nam je odgovorila da EU neće pružiti finansiranje za ovaj projekt, ali smo takođe napomenuli da to nije iznenađenje, s obzirom na to da je i u vrijeme bivše američke administracije Džoa Bajdena bilo jasno da će EU podržati ovaj projekt do određenog roka, a ako se on ne realizuje do tada, neće biti ni evropskog finansiranja.

O tome je više puta javno govorio i tadašnji ambasador SAD u BiH Majkl Marfi, insistirajući da se hrvatski i bošnjački političari dogovore o realizaciji ovog projekta. Kao što je već poznato, zbog neslaganja oko uloge “BH gasa” kao glavnog operatera, rokovi nisu ispoštovani i sada nova američka administracija Donalda Trampa pokušava naći alternativne izvore finansiranja.

Nova inicijativa Evropske komisije

Nova inicijativa Evropske komisije podrazumijeva potpunu dekarbonizaciju energetskog sistema do 2050, odnosno dostizanje karbon neutralne ekonomije.

Države članice EU moraju transformisati svoje energetske sisteme u potpuno integrisano, digitalizovano i konkurentno energetsko tržište EU koje se u velikoj mjeri zasniva na obnovljivim izvorima. Pored regulatornih reformi, države članice treba da omoguće i podstaknu dalja ulaganja u čistu energiju, uključujući energetsku efikasnost.

“Trenutni geopolitički kontekst naglašava rizike povezane sa evropskim oslanjanjem na uvezena fosilna goriva. Građani i industrija s pravom su zabrinuti zbog visokih cijena energije. Ulaganje u čistu energiju predstavlja najpovoljnije i najpouzdanije srednjeročno rješenje”, zaključuju u Evropskoj komisiji.