Kategorija: Svijet

Objavljena je nova Nacionalna bezbjednosna strategija Sjedinjenih Američkih Država, dokument koji predstavlja možda najdublju promjenu američkog spoljnopolitičkog pristupa u posljednjim decenijama. U strategiji se jasno navodi da neće biti daljeg proširenja NATO saveza, da je potrebno obnoviti strateško partnerstvo sa Rusijom, te da Evropska unija mora sprovesti ozbiljne reforme kako bi izbjegla dugoročno urušavanje. Zapadni Balkan se u dokumentu jedva pominje, a naglašava se i stav o nemiješanju u unutrašnja pitanja drugih država. Analitičari u Republici Srpskoj poručuju da je riječ o zaokretu koji u značajnoj mjeri potvrđuje politike koje provodi rukovodstvo Srpske.

Nema širenja NATO-a, odnosi sa Moskvom moraju se graditi na novim osnovama, a EU se, prema navodima strategije, suočava sa mogućnošću nestajanja ukoliko ne dođe do ozbiljnog restrukturiranja. To je, uprošćeno, osnovna poruka Bijele kuće, a uključuje i promjenu pristupa prema regionu zapadnog Balkana, jer se naglašava potreba poštovanja suvereniteta svake pojedinačne zemlje.

„Zalažemo se za suverena prava država, protiv podrivanja njihovog suvereniteta koje sprovode najintruzivnije nadnacionalne organizacije, te za reformu tih struktura kako bi doprinosile, a ne narušavale državne interese i podržavale prioritete SAD. Neophodno je ukloniti percepciju da je NATO savez koji se stalno širi“, navodi se u dokumentu.

Ovakvi stavovi u velikoj mjeri odgovaraju pozicijama Republike Srpske, ističu analitičari. Po njihovom mišljenju, politika Srpske, zasnovana na očuvanju dejtonskih nadležnosti, sada se uklapa u smjernice koje definiše administracija u Vašingtonu.

„Može se reći da nastupa faza smirivanja kada je riječ o međunarodnim odnosima i da Republika Srpska treba nastaviti kurs kojim ide – zalaganje za gašenje kancelarije visokog predstavnika, insistiranje na dogovoru naroda i entiteta unutar BiH, zadržavanje stava o neulasku u NATO i evropski proces, ali bez odricanja od tradicionalnih vrijednosti“, kaže stručnjak za međunarodne odnose Lučiano Kaluža.

Sličan stav iznosi i David Bilbija, austrijski političar srpskog porijekla. On naglašava da su pozicije Vašingtona i Republike Srpske po mnogim pitanjima sada gotovo identične.

„Kada je riječ o odustajanju od daljeg NATO proširenja, to u potpunosti ide u prilog stavovima rukovodstva Republike Srpske, koje godinama insistira na vojnoj neutralnosti. Kritike upućene EU u strategiji takođe se poklapaju sa stavovima Srpske: tvrdi se da transnacionalni mehanizmi narušavaju političku slobodu država, nameću migracione politike koje izazivaju tenzije i doprinose demografskom padu i slabljenju identiteta. Srpska se aktivno suprotstavlja upravo takvim procesima“, navodi Bilbija.

Posebno mjesto u dokumentu zauzima potreba da se što prije zaustavi rat u Ukrajini i stabilizuju odnosi sa Rusijom, što jasno ukazuje da SAD postavljaju novi geopolitički okvir. Pravni stručnjak Milko Grmuša smatra da se radi o jednom od najvažnijih američkih dokumenata u proteklih pedeset godina.

„SAD su ovim poručile da NATO više nije centralna tačka globalne bezbjednosti. Ključ budućnosti leži u partnerstvu SAD, Evrope, suverenih država i Rusije, posebno u odnosu na izazove koje donosi rastući demografski pritisak globalnog juga. Ovo su poruke koje Banja Luka treba pažljivo čitati. Smatram da pred nama možda stoji civilizacijska prilika koja se vjerovatno neće ponoviti u narednih pola vijeka“, ističe Grmuša.

Dok Republika Srpska jasno prati nove trendove i prilagođava svoje diplomatske korake, političko Sarajevo – sudeći po izostanku reakcija – djeluje izgubljeno u novom geopolitičkom okruženju.

„Rekao bih da se političko Sarajevo teško snalazi u novim međunarodnim okolnostima, dok rukovodstvo Republike Srpske vrlo uspješno učitava signale i prilagođava se“, navodi Aleksandar Goganović, zamjenik ministra odbrane u Savjetu ministara.

Prema ocjenama stručnjaka, ovo je prvi put da SAD tako otvoreno priznaju ograničenja politike NATO ekspanzije, da kritikuju stanje u Evropskoj uniji i traže povratak pune državne suverenosti – što je u potpunoj saglasnosti sa stavovima Republike Srpske. Upravo zato, poručuju, ne iznenađuje tišina koja dolazi iz Sarajeva, jer je malo ko očekivao ovakav zaokret najmoćnije sile svijeta.

Manje američkih trupa u Evropi neće opteretiti odbranu kontinenta, rekao je vrhovni saveznički komandant NATO za Evropu, general Aleksus Grinkevič, odbacujući zabrinutost oko američke posvećenosti savezu.

“Uvjeren sam u sposobnosti” Evrope i Kanade, rekao je američki general sa četiri zvjezdice u operativnom komandnom centru saveza na jugu Belgije. “Danas smo spremni da odgovorimo na svaku krizu ili nepredviđenu situaciju.”

Njegovi komentari uslijedili su usred zabrinutosti zbog očekivanog povlačenja američkih trupa iz Evrope, što proizilazi iz predstojeće odbrambene strategije predsjednika SAD Donalda Trampa. Takozvani pregled rasporeda snaga najvjerovatnije će podrazumijevati premještanje američkih trupa iz Evrope u Indo-pacifik, piše Politico.

Taj proces je već započet, pošto su SAD prošlog mjeseca povukle 800 vojnika iz Rumunije – iako je Bukurešt pozvao Vašington da poništi tu odluku.

Zabrinutost zbog smanjenja broja od 85.000 američkih vojnika u Evropi takođe odražava širu debatu o američkoj posvećenosti NATO savezu pod Trampom.

Tramp je pohvalio obećanje saveznika iz NATO da povećaju odbrambenu potrošnju na 5 odsto BDP do 2035. godine, ali je ranije dovodio u pitanje savezničko obećanje o kolektivnoj odbrani, neodređeno reagovao na nedavne ruske upade dronovima u Poljsku i više puta vršio pritisak na evropske saveznike da učine više.

Ranije ove godine, sekretar za finansije Skot Besent izjavio je: “Sada (predsjednik Rusije Vladimir) Putin počinje da vrši upade na NATO granice. Jedina stvar koju mogu da vam kažem je da se SAD neće uključivati trupama ili u tome slično.”

Evropski lideri su privatno zabrinuti zbog Trampove podrške naporima da se završi rat u Ukrajini, što neki trenutno vide kao prednost za Rusiju. Navodno je francuski predsjednik Emanuel Makron upozorio u procurelom telefonskom razgovoru da SAD možda planiraju da “izdaju” Ukrajinu.

Napeta situacija ponovo se pokazala ove nedjelje kada je američki državni sekretar Marko Rubio izostao sa sastanka ministara spoljnih poslova NATO – što se gotovo nikada nije desilo od osnivanja NATO 1949. godine. Istovremeno, njegov zamjenik kritikovao je saveznike na sastanku iza zatvorenih vrata zbog toga što su prioritet davali sopstvenim industrijama oružja umjesto da nastave ulaganja u američku opremu.

Gotovo dvije trećine evropske odbrambene potrošnje ide u SAD, ali EU pokušava da to promijeni programima usmjerenim na jačanje lokalne proizvodnje.

Privatno, neki evropski saveznici su zabrinuti zbog SAD, ali javno insistiraju da je NATO i dalje snažna sila.

“Svi procesi u NATO funkcionišu besprekorno”, rekao je zamjenik ministra odbrane Poljske Pavel Zalevski za Politico. “U praktičnom smislu, Amerikanci vrlo dobro ispunjavaju svoje obaveze.”

Nova normalnost

Grinkevič je istakao da političke tenzije povezane sa mirovnim pregovorima nisu imale “nikakav uticaj … na sposobnost da izvršimo misiju iz NATO perspektive.” Obećanja saveznika da povećaju odbrambenu potrošnju znače da će NATO “biti spremniji sutra i još spremniji dan nakon toga” da se suprotstavi Rusiji i reaguje na eventualna dalja povlačenja trupa.

Prošlog mjeseca američki ambasador u NATO Metju Vitaker izazvao je pažnju kada je rekao da “radujem se danu kada Njemačka … kaže ‘spremni smo da preuzmemo poziciju vrhovnog savezničkog komandanta'”, što je još jedan primjer pritiska Vašingtona na evropske saveznike da učine više dok SAD nagovještavaju mogućnost povlačenja.

Trampova administracija je ranije ove godine navodno razmatrala da ne postavi američkog generala za vrhovnog savezničkog komandanta za Evropu prije nego što je nominovan Grinkevič. SACEUR (Supreme Allied Commander Europe – Vrhovni saveznički komandant za Evropu) je oduvijek bio američki oficir, jer ta pozicija komanduje svim savezničkim trupama u Evropi i nadgleda američki nuklearni odvraćajući potencijal na kontinentu.

“Uvijek postoji preraspodjela pozicija koje različite nacije popunjavaju u savezu”, rekao je Grinkevič, dodajući da “je prirodno da se dio toga desi … tokom narednih nekoliko mjeseci i godina.”

“Što se tiče toga ko drži poziciju SACEUR-a”, rekao je novinarima, “radije bih prepustio političarima da o tome odlučuju.”

Evropska zabrinutost zbog pouzdanosti saveza sa SAD raste dok se rat u Ukrajini približava četvrtoj godini, a obavještajne procjene upozoravaju da je Rusija spremna za napad na NATO zemlju do kraja decenije, dok se hibridni napadi povezani s Rusijom pojačavaju širom kontinenta.

Putin je ove nedjelje rekao da je “spreman” za rat sa Evropom.

Grinkevič je rekao da je zabrinut da Rusija može testirati kolektivnu odbranu NATO u “kratkom roku” – kao i u “srednjem i dugom roku”.

Hibridni napadi Rusije su “stvaran problem”, rekao je pilot vazduhoplovstva, i podržao poziv nekoliko evropskih prijestonica da se snažnije reaguje na hibridne aktivnosti.

“Takođe razmišljamo o proaktivnom pristupu”, rekao je, odbijajući da pruži dodatne detalje. “Ako Rusija pokušava da nam stvori dileme, možda postoji način da i mi stvorimo dileme njima.”

Mađarski premijer Viktor Orban saopštio je svojim pristalicama da će u narednim danima grupa mađarskih privrednika otputovati u Rusiju radi razgovora o budućoj privrednoj saradnji. Kako je naveo, ova posjeta dio je šire pripreme za vrijeme koje bi moglo uslijediti nakon završetka sukoba u Ukrajini i mogućeg ukidanja zapadnih kaznenih mjera prema Moskvi, prenijeli su mediji.

Obraćajući se u sportskoj dvorani u Kecskemetu pred oko hiljadu okupljenih, Orban je istakao da se Mađarska mora prilagoditi promjenama koje bi, kako kaže, nastupile ako se rat završi bez da zemlja bude uvučena u njega i ako američki predsjednik Donald Trump uspije ponovo uključiti Rusiju u svjetske ekonomske tokove.

Orban je već godinama među rijetkim evropskim liderima koji održavaju bliske odnose i s Trumpom i sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom. Mađarski mediji podsjećaju na njihove navodne razgovore iz novembra u Vašingtonu, tokom kojih je, kako se tvrdi, bilo riječi o tome da bi mađarska naftna kompanija MOL mogla preuzeti dio imovine ruskih kompanija Lukoil i Gazprom u Evropi, koje se nalaze pod američkim kaznenim mjerama.

Tokom nedavne posjete Moskvi, Orban je ponovo obećao da će Mađarska nastaviti kupovati energente iz Rusije, uprkos tome što je zavisnost Budimpešte od ruskog gasa godinama predmet kritika u Evropskoj uniji. I pored napada Rusije na Ukrajinu 2022. godine, mađarska vlada nije radila na značajnijoj diversifikaciji energenata, za razliku od većine evropskih država. Orban je takođe najavio da će pred Sudom EU osporiti odluku o zabrani uvoza ruskog gasa od 2027. godine.

Austrijska agencija APA prenosi da je Orban upozorio na opasnost od mogućeg širenja sukoba između Evrope i Rusije, ali je uvjeren da se takav scenario može izbjeći, pod uslovom da njegova vlada zadrži vlast poslije izbora koji slijede naredne godine.

Reakcija opozicije

U istom gradu nastupio je i opozicioni političar Peter Mađar, koji je žestoko kritikovao premijera. Optužio je Orbana da troši novac građana na, kako je rekao, političku predstavu koja putuje po zemlji, dok se zanemaruju ljudi koji žive na rubu siromaštva.

Mađar tvrdi da je Mađarska pod sadašnjom vlašću postala „najsiromašnija i najkorumpiranija članica Evropske unije“ i dodao da je njegova stranka spremna da preuzme odgovornost za vođenje države, svega 18 dana uoči izbora. Poručio je da se mađarska istorija ne piše ni u Briselu, ni u Moskvi, ni u Vašingtonu, već na ulicama mađarskih gradova.

Na Orbanovom skupu govorio je i njegov savjetnik Balaž Orban, koji je ponovio tezu da je aktuelni premijer jedini koji može „sačuvati Mađarsku“. Kao upozorenje naveo je primjer Češke, za koju tvrdi da je ogromna sredstva usmjerila prema Ukrajini zbog političkog rukovodstva koje, kako kaže, stavlja ratne ciljeve ispred interesa vlastitog naroda.

Međutim, češki premijer u ostavci Petr Fijala naveo je krajem novembra da je njegova zemlja od početka ruske invazije izdvojila 91,3 milijarde kruna za pomoć Ukrajini, ali da su prihodi države veći od tog iznosa. Država je, prema njegovim riječima, od poreza i doprinosa prihodovala 79 milijardi, dok je kroz različite kompenzacije nadoknađeno dodatnih 25 milijardi.

Fijala je naglasio da Češka ne trpi gubitke zbog pomoći Ukrajini, već da brojke govore suprotno. Zahvalio je svima koji su od početka rata učestvovali u naporima da se Ukrajini pomogne, ističući da finansijski aspekt nije ključni dio čitavog pitanja.

Američki milijarder Ilon Mask pozvao je na ukidanje Evropske unije nakon što je EU kaznila njegovu društvenu mrežu X sa 120 miliona evra zbog kršenja zakona o transparentnosti.

“EU bi trebalo da bude ukinuta i suverenitet vraćen pojedinačnim državama, kako bi vlade bolje predstavljale svoj narod”, napisao je Mask u objavi na mreži X.

U nizu objava na toj mreži, milijarder je oštro kritikovao zvaničnike koji su izrekli ovu kaznu i zaprijetio da će preduzeti pravne korake protiv svake zemlje pojedinačno, prenosi Telegraf.

Bijela kuća je vršila pritisak na EU da povuče glavnu tužbu protiv mreže X koja je pokrenuta prema novom zakonu EU o moderaciji sadržaja, Zakonu o digitalnim uslugama (DSA), prenosi Tanjug.

U odgovoru na glasine o presudi, američki potpredsjednik Džej Di Vens rekao je da bi EU trebalo da “podržava slobodu govora, a ne da napada američke kompanije zbog gluposti”.

Nakon dvogodišnje istrage, Evropska komisija (EK) je presudila protiv mreže X zbog tri kršenja zakona.

Utvrđeno je da je verifikacija sa plavom kvačicom bila obmanjujuća jer su korisnici mogli jednostavno da plate tu opciju.

Takođe, utvrđeno je da je postojala netransparentnost u vezi sa oglašivačima na sajtu, što je prekršilo zaštitu od prevara i ilegalnih promocija, kao i da su istraživači bili uskraćeni za pristup podacima koji bi trebalo da budu javni.

Prvo kršenje donijelo je kaznu od 45 miliona evra, drugo 35 miliona, a treće 40 miliona evra.

Portparol Komisije izjavio je da je kazna izrečena zbog prekršaja “koji je počinio X”, ali da je upućena “cjelokupnoj korporativnoj strukturi”, koja, kako su prethodno saopštili zvaničnici EU, uključuje tri entiteta, a Mask je na čelu.

“EU je izrekla ovu ludu kaznu ne samo za X, već i za mene lično, što je još luđe! Stoga, čini se prikladnim da naš odgovor ne bude usmjeren samo prema EU, već i prema pojedincima koji su doneli ovu odluku protiv mene”, naveo je Mask.

Tramp je zaprijetio da će uvesti dodatne carine na EU ukoliko nastavi sa kažnjavanjem američkih tehnoloških giganata, dok su njegovi predstavnici tražili od Brisela da u potpunosti ukine DSA.