Odluka Britanaca prije 10 godina da napuste Evropsku uniju promijenila je politički i ekonomski kurs zemlje, ali nije okončala rasprave o tome da li je Brexit bio ispravan potez.
Deceniju kasnije, posljedice izlaska iz EU i dalje se osjećaju kroz ekonomiju, migracije i duboke podjele u britanskom društvu.
Ovaj referendum je prekinuo pola vijeka dug projekat približavanja Velike Britanije evropskom kontinentu.
Brexit, skraćenica za britanski izlazak, postao je stvarnost 23. juna 2016. godine, kada je 52 odsto birača, odnosno više od 17 miliona ljudi, glasalo za napuštanje EU.
Iako je razlika bila mala, rezultat referenduma doveo je do najdramatičnijih promjena u britanskoj ekonomiji i društvu od Drugog svjetskog rata, piše AP.
Međutim, kao i kod svakog razvoda, procedura i formalnosti potrebne za konačno razdvajanje nisu završene brzo – proces je trajao gotovo pet godina.
Brexit je nastao iz rastućeg nezadovoljstva ne samo Evropskom unijom, već i posljedicama globalne finansijske krize iz 2008. godine.
Njegove pristalice uspjele su da iskoriste to nezadovoljstvo i tvrdile su da će Ujedinjeno Kraljevstvo, oslonjeno samo na sebe, doživjeti preporod i moći da se usredsredi isključivo na domaće prioritete.
Protivnici Brexita upozoravali su da će izlazak iz Evropske unije izazvati ekonomske poremećaje i ugroziti položaj zemlje u svijetu.
Deset godina kasnije – kakva je situacija?
Ekonomska stvarnost
Pristalice Brexita zastupale su viziju prema kojoj bi britanska ekonomija mogla da napreduje van EU, oslanjajući se na preduzetnički i avanturistički duh koji je nekada ovu zemlju učinio najvećom svjetskom silom.
Iako pandemija kovida 19, rat u Ukrajini i, u skorije vrijeme, rat u Iranu nisu išli naruku britanskoj ekonomiji, jasno je da ona nije doživjela očekivani preporod.
Privrednici se žale na prepreke sa kojima se sada suočavaju u trgovini sa svojim evropskim susjedima – Evropska unija, koju čini 27 država članica, i dalje je ubjedljivo najveći trgovinski partner Ujedinjenog Kraljevstva.
Iako se na britansku robu koja ulazi na tržište EU ne naplaćuju carine, postoji čitav niz necarinskih prepreka, poput složene carinske dokumentacije, graničnih sertifikata i viznih ograničenja.
Brexit učinio britansku ekonomiju manjom nego što bi inače bila. Foto Tanjug/AP
Mnogi trgovinski sporazumi koje su zagovarale pristalice Brexita, a posebno onaj sa SAD, nikada nisu ostvareni.
Stručnjaci procjenjuju da je britanska ekonomija između četiri i osam odsto manja nego što bi bila da je zemlja glasala za ostanak u EU.
To bi značilo znatno viši životni standard i milijarde dodatnih funti uloženih u javne službe, uključujući cijenjeni Nacionalni zdravstveni sistem (NHS), za koji su zagovornici Brexita obećavali dodatnih 350 miliona funti (468 miliona dolara) nedjeljno.
To obećanje bilo je istaknuto na njihovom velikom crvenom autobusu kojim su vodili kampanju.
“Brexit je učinio britansku ekonomiju manjom nego što bi inače bila. Efekat nije bio nagli kolaps, već postepeno i kumulativno opterećenje trgovine, investicija i produktivnosti”, napisao je Džonatan Ports u članku za think tank “The UK in a Changing Europe”.
Pristalice Brexita, međutim, tvrde da se izlazak iz Evropske unije ne može posmatrati kroz kratkoročne efekte – da je uvijek moralo doći do kratkoročnih ekonomskih poremećaja, zauzvrat za veću kontrolu nad nizom političkih mehanizama, uključujući i migracije.
Imigracija se pojačava
Brexit je ukinuo slobodno kretanje između Ujedinjenog Kraljevstva i EU, ali je kontrola britanskih granica imala mješovite rezultate.
Stavljanje pod kontrolu imigracije bilo je jedno od ključnih obećanja pristalica Brexita – njihova poruka o “ponovnom preuzimanju kontrole” imala je snažan odjek.
Iako je neto migracija – razlika između onih koji ulaze u Ujedinjeno Kraljevstvo i onih koji ga napuštaju tokom jedne godine, iz Evrope – naglo opala, ona je porasla iz zemalja van EU.
To je djelimično posljedica promjena u viznim pravilima koje je uvela prethodna konzervativna vlada kako bi pomogla sektorima kojima je očajnički bila potrebna migrantska radna snaga, poput radnika za brigu o starijima.
Ipak, u cjelini postoje znači da vlada uspijeva da uspostavi kontrolu nad time ko može, a ko ne može legalno da uđe u zemlju. Neto migracija je naglo pala, sa više od 900.000 u 2023. na 171.000 prošle godine.
Iako je neto migracija manja, mnoge ljuti dolazak migranata koji ulaze u zemlju ilegalno – posebno prizor ljudi, koji često bježe iz ratnih zona poput Avganistana i Sudana, koji stižu na britanske obale u naduvanim čamcima nakon opasnog prelaska Lamanša.
Buka oko broja prelazaka malim čamcima, koji su dostigli vrhunac od 46.000 u 2022. i 41.000 prošle godine, postala je jedno od glavnih političkih pitanja, iako predstavlja samo mali dio ukupne migracije. Bijes je usmjeren na tražioce azila, koji su često smješteni o trošku države. Neorganizovane grupe protestovale su ispred hotela i čak pokušale da zapale neke od hotela u kojima su smješteni tražioci azila.
Birači izrazili kajanje
U godinama nakon Brexita, politički pejzaž Britanije se fragmentisao, uz opadajuću podršku za dvije dugo dominantne stranke, konzervativce i laburiste.
Konzervativci su smijenjeni 2024. nakon 14 godina na vlasti, od kojih je veliki dio bio obilježen raspravama o odnosima Ujedinjenog Kraljevstva i Evropske unije. Laburistička vlada takođe nije ostavila snažan utisak.
Milioni birača se okreću stranci Reform UK, koju predvodi Najdžel Faraž, koji je možda više od bilo kog drugog političara vodio kampanju za Brexit. Njegova stranka je bila vodeća u gotovo svim anketama više od godinu dana.
Istovremeno, u zemlji raste osjećaj da je Brexit bio neuspješan.
Prema dvije ankete agencije Ipsos, 52 odsto ljudi u Ujedinjenom Kraljevstvu željelo bi da se zemlja ponovo priključi Evropskoj uniji, dok je 33 odsto protiv toga. Istraživanje je takođe pokazalo da 48 odsto ispitanika smatra da Brexit ide lošije nego što se očekivalo, dok samo devet odsto misli da ide bolje. Takođe, Ipsos je utvrdio da bi 48 odsto podržalo novi referendum o članstvu u EU, dok bi 27 odsto bilo protiv.
Šta kažu druge ankete?
Čak dvije trećine britanskih birača, svih stranačkih pripadnosti, vjeruje da je odluka Velike Britanije da napusti Evropsku uniju 2016. imala negativan uticaj na zemlju, pokazala je anketa Evropskog saveta za spoljne odnose (ECFR).
Anketa ovog think tanka, sprovedena od 7. do 14. maja među više od 2.000 ispitanika, pokazala je da dve trećine njih smatra da je Brexit povećao troškove života i negativno uticao na nacionalnu ekonomiju, prenosi Reuters.
Brexit i dalje dijeli britansko društvo. Foto Tanjug/AP
“Deceniju kasnije, Britanci shvataju da se njihove nade za bolji život van EU ne ostvaruju i da je Bregzit ugrozio sposobnost Britanije da upravlja pitanjima koja najviše zanimaju birače”, izjavio je šef ECFR Mark Leonard.
Od ispitanih, 56 odsto smatra da je izlazak iz EU nepovoljno uticao na borbu protiv ilegalnih migracija, trgovinu i birokratiju, dok 57 procenata anketiranih veruje da je smanjio šanse za mlade ljude.
Istovremeno, 57 posto ispitanika reklo je da vjeruje da je “pogrešno” što je Britanija napustila EU. Tri četvrtine anketiranih sada žele bliže veze sa EU, pokazali su rezultati ispitivanja.
Kontrola migracija bila je ključni fokus u kampanji za Brexit, ali je anketa pokazala da 56 procenata Britanaca smatra da je pristup Britanije tom pitanju nakon Brexita doživjeo neuspjeh, i da bi podržali ponovno uspostavljanje slobode kretanja sa EU radi uspostavljanja bližih trgovinskih odnosa, prenosi Euronews.
Evropski savjet za spoljne odnose saopštio je da je anketa sprovedena u 15 zemalja EU takođe pokazala da dve trećine ispitanika podržava povratak Velike Britanije u EU u budućnosti.
