U vremenu kada je Republika Srpska bila bez međunarodnog priznanja, bratimljenje Banjaluke i grčke Patre predstavljalo je jedan od ključnih diplomatskih iskoraka. O značaju tog događaja, njegovim političkim, kulturnim i međunarodnim dimenzijama, govori prof. dr Miloš Šolaja, prisjećajući se kako je ovo partnerstvo otvorilo vrata svijetu i ostavilo trajan trag u odnosima dva naroda.
Šta za Vas predstavlja bratimljenje između Banjaluke i Patre?
“Bratimljenje Gradova Banja Luka (Republika Srpska) – Patra (Grčka) predstavljao je događaj od prvorazrednog značaja za međunarodno pozicioniranje prije svega Republike Srpske, u to vrijeme apsolutno nepriznate države u međunarodnium odnosima i, naravno, Grada Banjaluka, a glavnog nosioca tog događaja. Zašto je to bilo važno za međunarodne odnose? Bez obzira što u to vrijeme službeno nije bila glavni grad Republike Srpske, ali svojom veličinom, mrežom institucija, ekonomskim i političkim potencijalima, mnogi su je smatrali de fakto glavnim gradom. Institucionalna saradnja Banjaluke i nekog od većih grčkih gadova bila je prva institucionalizovana međunarodna i spoljnopolitička veza u Republici Srpskoj s partnerima iz druge međunarodno priznate države. Grčka je bila članica NATO-a i Evropske unije, ali je od samog početka rata u BiH pokazivala prijateljstvo prema srpskom narodu. O tome svjedoči ogromna humanitarna pomoć, ali i gostoljubivi prijem djece i porodica poginulih boraca na školovanje, ljetovanje i kroz druge forme otvorene podrške Srbima u Republici Srpskpoj u vrijeme građanskog rat“, istakao je Miloš Šolaja.
Ko je pokrenuo inicijativu za povezivanje ova dva grada?
„Inicijativu da partner Banjaluke bude grad Patra potaknuo je otac Emolaos Masaras, episkop u Patri i, sasvim sigurno, najomiljeniji žitelj Patre, koji se upokojio prošle godine. Često je dolazio u Republiku Srpsku s konvojima humanitarne pomoći i svotama novca koje je donosio porodicama poginulih boraca, najčešće u Prijedor. U povratku iz jedne od takvih posjeta u decembru 1994. navratio je do predsjednika Skupštine opštine Banja Luka (u to vrijeme prve ličnosti Grada) Predraga Radića i predložio bratimljenje Banja Luke i Patre. Bila je ranija ideja o gradu Kalamati, mnogo bliže Atini, ali Patra je treći grad po veličini u Grčkoj i de fakto politički centar Peloponeskog poluostrva koje čini prirodno zaokruženu regiju. Nalazi se na obali Jonskog mora, okrenut prema Italiji i veoma je živa luka i ekonomski zaokružena sredina. U to vrijeme često sam viđao predsjednika Radića i u funkciji savjetnika, bez formalnog angažovanja i plate, više na prijateljskoj osnovi. Razgovarali smo o prijedlogu patera Ermolaosa i dogovorili da se inicitijava prihvati. Možda je moje mišljenje imalo presudnu ulogu, jer sam kao mlad novinar posjetio prvi put Patru još 1981. godine. Sasvim slučajno, tada sam prvi put imao priliku da prisustvujem predizbornom mitingu u všepartijskoj državi. Bio je to zaršni miting ljevičarske partije PASOK pred izbore i Andreasa Papandreua bivšeg prognanika koji se upravo vratio u Grčku nakon kraha vojne diktature te godine. Nakon tih izbora postao je premijer, to znači i lider, Grčke. Porodica Papandreu je, inače, iz Patre i ima ulogu i u ovoj posjeti banjalučke delegacije posvećene bratimljenju
U analizi predloženog partnerstva zaključeno je da su Banja Luka i Patra gradovi približno jednake veličine, sličnih ekonomskih potenicjala i sistema i sličnih političkih karakteristika regiona u kojima imaju centralnu ulogu. Bilo je i pitanje da li da se pokuša bratimljenje s Atinom, ali je preovladalo mišljenje da je Atina ne samo prevelika za Banjaluku, već i da bi prirodna sardanja Atine bila s Beogradom, središtem „svih Srba svijeta“.
Predrag Radić, bivši član poslovodnog odbora velikog poljoprivrednog sistema AIPK Bosanska Krajina i profesor na Ekonomskom fakultetu imao je prepoznatljive menadžerske sklonosti. Tokom obavljanje funkcije prve ličnosti Banja Luke isticao je tri stvari – potrebno je što prije postići mir, a kad to dođe u Bosni i Hercegovini ekonomija će imati prioritet, a multinacionalnost i multikulturalnost se moraju njegovati kao prirodne karakteristike društva kroz bogatstvo različitosti. To je kod mnogih međunarodnih predstavnika uvijek bilo dobro primljeno, tako da ova posjeta i bratimljenje nisu imali kritike od strane predstavnika međunarodnih organizacija ili stranih država. Glavni operativac i „čovjek za vezu“ bio je prodorni predsjednik Društva srpsko-grčkog prijateljstva Jevto Janković. Kao početak svoje vizije poslijeratnog razvoja, predsjednik Radić je okupio poveliku delegaciju, više od trideset ljudi – prije svega direktora i menadžera uspješnih preduzeća i banaka iz Republike Srpske u namjeri da se što prije uspostavljaju ekonomske veze. U delegaciji su bili i predstavnici Eparhije banjalučke, kulturnog života, ali i visokog obrazovanja i medija (ekipa RTRS-a) i ja kao i dvojica fotografa – Vlado Havralenko i Ranko Ćuković, ratni fotoreporter Pres centra Prvog krajiškog korpusa s kojim sam bio u timu za produkciju izložbe fotografija „Slike rata“. Inače je bio autor vrlo upečatljive naslovne fotografije na najavnom plakatu. Priča o izložbi je zanimljiva – imala je 80 fotografija o patnjama ljudi iz Republike Srpske tokom rata koje je snimalo 12 autora – najpoznatijih foto-reportera iz Srbije i Republike Srpske što je simbolički odražavalo i srpsko jedinstvo. Opremanje smo radili u ateljeu Tomislava Tome Peterneka, najpoznatijeg imena srpske fotografije koji je i atelje i svoju veliko znanje i iskustvo u organizaciji fozo-izložbi stavio u službu proizvodnji ove izložbe dao potuno bsplatno. Znajući da takav pristup znači da su fotrografije umjetnička djela, uz njih su išla rješenja i drugi službeni carinski dokumenti o privremenom izvozu. Izložba je bila prvi događaj u programu posjete i izazvala je veliko interesovanje javnosti u Patri i cijelom Peloponezu. Zbog toga su domaćini zamolili da ostane na Peloponezu da obiđe više gradova. Uradili smo tako, ali se nikada nije vraila u Banja Luku, pa zato kolega Ćuković i ja i dalje tragamo za njom i to nam je sad glavni fokus saradnje.
Zašto je važno da se predavanje o međunarodnom identitetu Republike Srpske održi upravo na Dan nezavisnosti Grčke?
U narednu srijedu na Dan nezavisnosti Republike Grčke kada se obilježava početak ustanka za oslobođenje od turske vlasti 1821. godine, na inicijativu prof. dr Vladana Bartule pozvan sam da održim predavanje o počecima traganja za međunarodnim identitetom Republike Srpske, ali i predstavim bratimljenje Patre i Banja Luke kao neizostavan dio tog traganja. Budući da Fakultet ima uspostavljenu saradnju s jednim Univerzitetom u Patri nastojaćemo da pronađemo izložbu i vratimo je u Republiku Srpsku, budući da se rangira kao nacionalno dobro.
Zašto je delegacija išla avionom do Atine, a odatle autobusom do Patre?
U Grčku smo do Atine išli avionom, jer su mjesec dana prije našeg polaska djelmično ukinute sankcije Saveznoj Republici Jugoslaviji, tako da je JAT povo pokrenuo međunarodni avio-saobraćaj. Od Atine do Patre domaćini su nas prevezli autobusom.
Ono što možda, u političkom smislu predstavlja najvrijedniju činjenicu, jeste da je delegacija oficijelno predstavljala Banja Luku, ali je njen član bio i potpredsjednik Narodne Skupštine Republike Srpske dr Milovan Milanović čime je dobila i državnu dimenziju. To se učvrstilo činjenicom da je 25. marta 1995. na Dan nezavisnosti u Patri priređena vojna parada na kojoj je naša delegacija, kao zvanični gost, bila predstavljena pod imenom Republike Srpske što je u publici izazavalo ogroman aplauz. To je bio još jedan dokaz da su Grci veoma dobro znali šta se dešava u Bosni i Hercegovini, da su već znali za Republiku Srpsku i suštinu njene borbe. Bila je to snažna i važna manifestacija podrške iako smo se prilikom individualnih kontakata na brojnim mjestima uvjeravali u to svakodnevno više puta. Domaćin na svečanom ručku na kojem su služena tradicionalne grčka jela, priređena u našu čast, bio je tadašnji ministar kulture Jorgos Papandreu, pripadnik jedne od najuglednijih porodica i sin Andreasa Papandreua kojeg sam četrnaest godina ranije iz publike posmatao na predizbornom mitingu. Razgovor i ručak s Jorgosom Papandreuom dali su činu bratimljenja institucionalnu državnu dimenziju i sa grčke strane. Jorgos Papandreu je i u to vrijeme bio predsjednik ljevičarske stranke PASOK, a kasnije i premijer Grčke.
Koji je značaj Povelje potpisa za Banjaluku i Patru?
Program poslave Grčkog nacionalnog praznika 1995. završen je u Pozorištu u Patri svečanom ceremonijom razmjene izjava i potpisivanjem Povelje o bratimljenju. Pozorište s nekoliko stotina mjesta i četiri reda balkona bilo je puno, a svečanosti potpisivanja prisusvovale je gotovo cijela društvena, politička, kulturna i ekonomska elita Patre, regije Ahaja, pa i cijelog Peloponeza, ali i predstavnici državnih institucija iz Atine. Sam čin potpisivanja bio je izraz izuzetnog međusobnog poštovanja i prijateljstva, još više izraz podrške borbi i politikama koje su predstavljali Srbi iz Republke Srpske okupljeni u delegaciju Grada Banja Luka sa tom snažnom državnom dimenzijom.
Kako je devetodnevni program delegacije organizovan prema profesionalnim opredjeljenjima?
Posjeta je trajala devet dana. U skladu s principima koje je postavio Predrag Radić, svih devet dana svako od nas je imao program definisan u skladu s profesionalnim opredjeljenjem: direktori firmi išli su u proizvodne firme i privredne komore, predstavnici obrazovanja na univerzitete, novinari u medijske kuće, saradnja predstavnika pravoslavnih crkava odisala je apsolutnim jedinstvom. Time je stvorena osnova i uspostavljen obrazac za ponašanje naših predstavnika u inostranstvu.
Šta vas je najviše impresioniralo u Kalavritu?
Domaćini su se istinski trudili da nam pokažu što više, da u Banja Luku ponesemo što više informacija i iskustava o onome simbolima i karakteristikama Patre i Peloponeza. Svi smo bli impresionirani Kalavritom, mjestom uzvišenosti, žrtve, simbola otpora i ustanka Grka protiv otomanske okupacije. Bili smi impresiorinai i Nafpaktosom, pravoslavnim manstirom koji je živio od uzgoja ribe, ali su ključne činjenice da je još tada proces bio potpuno eletronizovan i automatizovan što nas je posebno zadivilo. Manastir je imao i svoju radio stanicu. Bili smo gosti u drevnoj Olimpiji, oduševljeni boravkom i razgledanjem borilišta antičkih olimpijskih igara. U povratku dan i po smo proveli u prelijepom malom gradu Tripoli, smještenom u središte Peloponeskog poluostrva, gdje je delegaciji predstavljena mogućnost kvalitetog i sadržajnog života u malim mjestima u unutrašnjosti.
Zašto su međunarodni procesi utiecali na smanjenje kontakata između Banjaluke i Patre?
„Ratni sukob u Bosni i Hercegovini završen je pola godine nakon bratimljenja Banjaluke i Patre. Delegcije grada Patra posjećivale su Banja Luku nekoliko puta do kraja ratnih dejstava, ali i poslije njih. Međunarodni procesi u drugačiji politički pristupi, na žalost, odveli su gradove u drugim pravcima, pa su kontakti gotovo zamrli iako se sada, nakon mira na Balkanu, a i stabilizacije političkih prilika do Patre mnogo lakše danas dolazi kopnom preko Crne Gora, Albanije.
Šta znači Most Patre za Banjaluku i njene građane?
Banja Luka čuva uspomenu na taj događaj kroz činjenicu da je most preko Vrbasa u blizini tvrđave Kastel službeno nazvan Most Patre i da je jedna ulica u blizini mosta nazvana imenom Teodorasa Kolokotronisa, vođe grčkog ustanka čija uloga može da se poredi s ulogom srpskog vožda Karađorđa.
Koliko je bratimljenje Banjaluke i Patre doprinijelo međunarodnom predstavljanju Republike Srpske kao institucionalno organizovane zajednice?
Posjeta delegacije koja je predstavljala Republiku Srpsku, ne samo Banjaluku, koncepcija i program posjete, sadržaj kontakata i uspostavljenih veza bili su najljepša diplomatska poruka predstavljajući Srbe i srpski narod u najljepšem svjetlu, ne tražeći samo ekonomsku saradnju, već ostavljajući i trag u kulturi i obrazovanju, nagoviještavajući time ogromnu važnost i mogućosti saradnje. Iskustvo bratimljenja pokazalo je zaista velike mogućnosti Republike Srpske da kroz odnose sa svijetom, za koje je bilo neophodno koristiti svaki kontakt uključujući i važnost koju tome daje takozvana „diplomatija lokalnih zajednica“ To je danas sve izraženiji diplomatski pravac u savremenim svjetskim odnosima koji razvijaju i velike zemlje. Posebno je važna činjenica da je ovo praktično prvo predstavljanje predstavljanje Republike Srpske kroz institucije funkcionalne države, a ne samo „strane u sukobu“. To „institucije države“ države imalo je ogroman značaj za njeno dalje pozicioniranje u međunarodnim odnosima u regionalnim, ali i mnogo širim okvirima što će, na kraju, i biti dokazano i izraženo Dejtonskom mirovnim sporazumom i međunarodnim priznanjem.
Novinar: Marijana Bogdanović
