Autor: INFO

Usred eskalacije sukoba na Bliskom istoku, koji je paralizovao globalne lance snabdevanja ukapljenim gasom (LNG), Evropa se u martu okrenula jedinom preostalom izvoru ruskog gasa.

Isporuke kroz gasovod Turski tok su skočile, ostavljajući Brisel pred teškim odlukama dok se energetska bezbednost kontinenta opasno ljulja, piše Rojters.

Prosečna dnevna isporuka prirodnog gasa ruskog energetskog diva Gasproma u Evropu putem podmorskog gasovoda Turski tok porasla je u martu za 22 odsto u odnosu na prošlu godinu, dostigavši 55 miliona kubnih metara.

Do ovog naglog povećanja došlo je nakon što je Ormuski moreuz, ključna svetska pomorska ruta kojom prolazi oko 20 odsto globalne nafte i LNG-a, postao zatvorena ratna zona zbog sukoba između Irana, Izraela i SAD. Istovremeno, napadi na katarsko postrojenje Ras Laffan, najveći svetski kompleks za izvoz LNG-a, zaustavili su proizvodnju i ostavili evropsko energetsko tržište opasno izloženim, što je dovelo do skoka cena gasa od čak 70 odsto za samo mesec dana.

Turska je sada postala jedina tranzitna ruta za ruski gas ka Evropi, nakon što Ukrajina u januaru 2025. godine nije produžila petogodišnji tranzitni ugovor sa Moskvom. To je strateški značaj Turskog toka podiglo na novi nivo, posebno za zemlje srednje Evrope, prenosi Poslovni dnevnik.

Proračuni zasnovani na podacima evropske grupe Entsog pokazuju da su ukupne isporuke ruskog gasa Evropi preko Turskog toka prošlog meseca iznosile 1,7 milijardi kubnih metara, u poređenju sa 1,4 milijarde u martu 2025. godine. Dodatni pritisak stvara i činjenica da su evropska skladišta gasa na kritično niskim nivoima od oko 28 do 30 odsto popunjenosti nakon oštre zime.

Ova situacija produbila je raskol unutar Evropske unije. Dok Brisel insistira na potpunom ukidanju zavisnosti od ruskog gasa do 2027. godine, kako je propisano regulativom (EU) 2026/261, neke članice poput Mađarske i Slovačke tvrde da im takva zabrana ugrožava nacionalnu energetsku bezbednost.

Dve zemlje najavile su tužbu protiv Evropske unije, ističući da bez ruskog gasa ne mogu izbeći industrijski kolaps.

U međuvremenu, evropski poverenik za energetiku Dan Jorgensen upozorio je da se cene energenata neće vratiti na “normalne” u doglednoj budućnosti, čak i ako se tenzije na Bliskom istoku smire, a Evropska komisija priprema hitan paket mera za pomoć domaćinstvima i kompanijama.

Zbog novonastale krize i prekida isporuka sa Bliskog istoka, evropski kupci prinuđeni su da se na svetskom tržištu takmiče sa azijskim zemljama za ograničene količine LNG-a, pri čemu su azijski kupci spremni da plate i do šest dolara više.

U takvim okolnostima, ruski gas iz gasovoda, uprkos političkoj osetljivosti, postao je jeftinija alternativa.

Gasprom, koji od početka 2023. ne objavljuje svoje mesečne statistike, nije odgovorio na zahtev za komentarom, a prema Reutersovim proračunima, izvoz gasa te kompanije u Evropu prošle godine pao je na samo 18 milijardi kubnih metara, što je najniži nivo od sredine 1970-ih.

Putin dodatno zaoštrava retoriku dok Evropa balansira na ivici nestašica. U martu je izjavio da bi Rusija mogla razmotriti potpunu obustavu isporuke gasa Evropi i pre roka koji je postavila EU za 2027. godinu, sugerišući preusmeravanje preostalih količina na rastuća tržišta u Kini.Ova pretnja dolazi u trenutku kada se Evropska unija približava ključnim rokovima za prekid saradnje sa Rusijom: zabrana uvoza ruskog LNG-a stupa na snagu 25. aprila, a zabrana uvoza gasa iz gasovoda putem kratkoročnih ugovora 17. juna. Za poređenje, ruski izvoz gasa u Evropu na svom je vrhuncu 2018. i 2019. godine iznosio oko 180 milijardi kubnih metara godišnje.

Cijene nafte porasle su, a dionice pale nakon što je američki predsjednik Donald Tramp u srijedu održao govor o ratu u Iranu u udarnom terminu.

Tokom govora iz Bijele kuće, Tramp je rekao da su njegovi ključni “ciljevi blizu završetka”.

Takođe je pozvao zemlje kojima je potrebna nafta s Bliskog istoka da preuzmu vođstvo kako bi ključna brodska ruta Ormuski moreuz ostala otvorena, tvrdeći da SAD-u ne treba energija iz regije.

Moreuz je ključan za globalnu ekonomiju jer oko 20 odsto svjetske energije obično prolazi kroz uski brodski put. Učinkovito je zatvoren od početka sukoba jer je Iran uzvratio na američke i izraelske napade prijeteći napadom na brodove koji koriste taj plovni put.

Cijena referentne sirove nafte Brent trgovala se po cijeni od oko 100 dolara po barelu prije nego što je predsjednik počeo govoriti.

Nakon govora, Brent je skočio za 4.8 odsto na 106.02 dolara, dok je nafta West Texas Intermediate porasla za 4 procenta na oko 104 dolara.

Dobici su “jasna provjera tržišne stvarnosti nakon ranijeg optimizma u pogledu skorog prekida vatre”, rekao je Alberto Belorin iz “InterCapital Energy”.

U Trampovom govoru nedostajao je “konkretan vremenski okvir” za ponovno otvaranje Ormuskog moreuza, dok se povratak u normalu sada čini “mjesecima, a ne sedmicama udaljen”, dodao je Belorin.

Pozivajući druge nacije da se uključe, Tramp je otklonio nade da će se poremećaji u globalnom snabdijevanju energijom brzo riješiti, rekao je Belorin.

Tramp je signalizirao da će se rat vjerovatno nastaviti, što je podstaklo investitore da očekuju da će snabdijevanja naftom ostati ograničena, rekla je Tina Soliman-Hanter sa Univerziteta Makuari.

Glavni berzovni indeksi u Aziji pali su nakon govora, preokrenuvši ranije dobitke, navodi “BBC”.

Iran tvrdi da Tramp laže o prijedlogu Teherana za prekid vatre.

Američki predsjednik Donald Tramp izjavio je danas da je režim u Teheranu danas predložio prekid vatre što je oduševilo američkog predsjednika koji je naveo da je raspoložen za to pod uslovom da se otvori i oslobodi Ormuski moreuz, a sada stiže i odgovor iz Irana. Iransko Ministarstvo spoljnih poslova tvrdi da Tramp laže da je takav prijedlog stigao u Vašington iz Teherana, prenosi “Skaj Njuz”.

Ovo nije prvi put da Iran i Sjedinjene Države imaju kontradiktorno viđenje određene situacije. Kada su započeli pregovori o prekidu vatre, Tramp je tada izjavio da pregovori traju već nekoliko dana, dok je Iran prvo navodio da se ne vode nikakvi pregovori, a onda je tvrdio da postoji određeni kontakt, ali da ga Teheran ne doživljava kao vid pregovora.

“To je laž bez osnova”, ocijenilo je iransko Ministarstvo spoljnih poslova.

Sjedinjene Američke Države (SAD) gomilaju snage za brzo reagovanje u regionu Persijskog zaliva dok se iščekuje najavljena kopnena akcija u Iranu.

BS News, američki partner BBC-ja, javio je da su u region Bliskog istoka pristigle specijalne američke snage – mornaričke foke i vojni rendžeri.

Na Bliski istok stižu 11. ekspediciona jedinica marinaca i jedinice 82. vazdušno-desantne divizije.

Procjenjuje se da će u regionu Persijskog zaliva biti najmanje 8.000 dodatnih vojnika, od čega oko 2.500 marinaca i 3.000 do 4.000 pripadnika vazdušno-desantnih jedinica, objavio je Reuters, pozivajući se na neimenovane izvore.

Za razliku od već raspoređenih u regionu, ove jedinice su namijenjene za upotrebu u kopnenim operacijama.

Amerika i Izrael su se do sada uzdržavali od velikih kopnenih operacija na iranskoj teritoriji.

Tri moguća scenarija

Prema komentatorima, ove snage bi mogle da budu upotrijebljene u tri moguća scenarija: deblokiranje Ormuskog moreuza, zauzimanje ostrva Harg ili uzimanje iranskog obogaćenog uranijuma koji bi mogao da bude korišćen u razvoju nuklearnog oružja.

Na osnovu primjera američke operacije u Venecueli i zarobljavanja predsjednika Nikolasa Madura, može se pretpostaviti da se priprema temeljna operacija desantnih napada u kojima će rizik, ako je moguće, biti sveden na minimum.

Raspoređivanje rezervnih snaga ukazuje na potrebu za proširenjem američkih vojnih opcija u regionu.

To može da ukaže da se sukob razvija mimo početnih planova.

Dok SAD gomilaju vojsku na Bliskom istoku, šef Bijele kuće Donald Tramp poručuje Velikoj Britaniji i drugim zemljama da “idu po njihovu naftu” u Ormuskom moreuzu koji od početka rata Iran efikasno blokira.

“Moraćete da počnete da učite kako da se borite za sebe, SAD više neće biti tu da vam pomognu, baš kao što niste ni vi bili tu za nas”, napisao je Tramp na njegovoj platformi Truth Social.

Ormuski moreuz

Odmah po početku američko-izraelskih vazdušnih udara 28. februara, Iran je počeo blokadu Ormuskog moreuza, uskog morskog kanala kroz koji prolazi 20 odsto cjelokupne svjetske nafte i velike količine tečnog prirodnog gasa.

Iranu nije teško da to ostvari.

Moreuz kontroliše sa obale, ali koristi i protivbrodske mine i bespilotne čamce.

Mnogi trgovački brodovi, među kojima i supertankeri, za sada ne mogu da prođu kroz moreuz.

Vodeće osiguravajuće kompanije su procijenile da je rizik od prolaska broda kroz najvažniji plovni put na svijetu prevelik.

Značajno su pooštrile uslove i naglo povećale troškove osiguranja, što je za mnoge vlasnike brodova finansijski neprihvatljivo.

Tramp je od Irana tražio da otvori moreuz do 6. aprila, prijeteći intenziviranjem bombardovanja, prije svega energetskih postrojenja.

Ako Iran odbije da se povinuje zahtjevu, što se sada dešava, Amerika bi mogla da iskoristi snage raspoređene u regionu da pokušaju da odblokiraju moreuz.

Morska tvrđava

Blokada Ormuskog moreuza zasniva se na lancu ostrva koja su i u tom tjesnacu i blizu njegovog zapadnog ulaza.

Prije svega, to su Abu Musa, Veliki i Mali Tunb – tri ostrva u zapadnom dijelu moreuza, preko kojih se blokira ulaz u moreuz iz Persijskog zaliva.

Oko ovih ostrva se teritorijalno spore Iran i Ujedinjeni Arapski Emirati.

Na ovim ostrvima su aerodrom i razni vojni položaji, među kojima protivvazdušna odbrana i raketni sistem koji mogu da pogode ciljeve na kopnu i vodi.

Najvažnije ostrvo u moreuzu je Kešm, najveće u Persijskom zalivu.

Prostire se duž iranske obale na više od sto kilometara i služi kao prirodno morsko utvrđenje koje kontroliše moreuz.

U blizini je još nekoliko ostrva koja se koriste za kontrolu moreuza – Larak, Ormuz i Hengam.

Sva ostrva su opremljena sistemima za praćenje, raketnim položajima, među kojima su podzemni raketni bunkeri, i skloništa za konvencionalne i bespilotne čamce.

Stoga, da bi se moreuz silom odblokirao, najmanje što će biti potrebno je zauzimanje svakog od ovih ostrva.

Ali ako je Iran blokadu moreuza posmatrao kao jednu od odbrambenih strategiju, onda je veoma vjerovatno da je pripremao ova ostrva za odbranu.

Glavni naftni terminal

Drugi mogući scenario je zauzimanje ostrva Harg.

Čak 90 procenata iranske trgovine naftom, glavnog izvora prihoda režima u Teheranu, prolazi kroz ovo ostrvo.

Ako bi Teheran bio odsječen od ovog terminala, bili bi mu smanjeni prihodi od nafte i, posljedično, smanjilo bi se finansiranje skupih vojnih programa, prije svega raketnih i nuklearnih.

Ali takva eskalacija bi izazvala udare odmazde na važne ciljeve u Persijskom zalivu, a vjeruje se da je Iran do sada izbjegavao napade na mnoge ekonomski važne ciljeve u regionu.

Nadalje, ako bi infrastruktura na Hargu bila uništena, to bi moglo da ometa buduću vladu, koja bi došla umjesto sadašnjeg režima i koja bi bila naklonjena Americi, u privrednom razvoju zemlje.

Američko zauzimanje Harga djeluje logično – to bi Teheranu odsjeklo ekonomsku ruku.

Amerika je već izvela nekoliko udara na ostrvo, ali se vjeruje da su njihove mete bile samo vojni položaji i sistemi.

Među njima je bio i aerodrom – njegovo zauzimanje bi bio ključni cilj u slučaju amfibijske operacije, jer bi, pošto bi bio obnovljen, omogućilo vazdušni prevoz dodatnih snaga.

Ostrva

Zauzimanje malih ostrva u blizini velike obale obično ima smisla, posebno ako se planira naknadno iskrcavanje na kopno.

Ostrva, poput nepotopljivih brodova, mogu da pokrivaju obalu, pružajući protivvazdušnu odbranu i podršku odbrambenim položajima, i stoga je njihovo zauzimanje prije velikog iskrcavanja logična taktika.

Međutim, bez daljeg napredovanja, vojnici koji bi se domogli ostrva mogli bi da postanu idealne mete za gađanje sa kopna.

Ako je ostrvo u dometu topovske artiljerije, postaje još opasnije, jer je artiljerijske granate teže presresti nego rakete.

Iskrcavanje na ostrva je preduslov za neka dalja dejstva na kopnu, ali Amerikancima očigledno nedostaju snage za to.

Uzimanje uranijuma

Ove snage bi mogle da budu dovoljne za operaciju uzimanja iranskih zaliha obogaćenog uranijuma skladištenih u objektima u Isfahanu i Natancu.

Tokom dvanaestodnevnog rata Izraela i Irana prošlog ljeta, Amerika je gađala ova postrojenja moćnim bombama “razbijačicama bunkera”.

Tramp je tada rekao da su iranska nuklearna postrojenja “uništena”.

Izraelski Kanal 12 ranije je izvijestio da u zamjenu za ukidanje sankcija, Vašington zahtijeva od Teherana, između ostalog, da uništi sopstveni nuklearni potencijal, među kojima i tri ključna objekta u Natancu, Isfahanu i Fordou, kao i da preda obogaćeni uranijum MAAE.

Pozivajući se na američke zvaničnike, “Wall Street Journal” je objavio da Tramp razmatra vojnu operaciju za uzimanje uranijuma i da bi tako složena akcija vjerovatno zahtijevala prisustvo američkih vojnika u Iranu nekoliko dana ili duže.

Prije prošlogodišnje operacije, vjerovalo se da Iran ima više od 400 kilograma visoko obogaćenog uranijuma sa sadržajem od 60 odsto i skoro 200 kilograma sa sadržajem od 20 odsto, koji se lako prerađuje u uranijum oružja sa sadržajem od 90 procenata, objavio je vašingtonski list.

Teško je reći gdje se tačno nalazi i u kakvom je stanju.

Gendelman: Složena operacija

Izraelski vojni stručnjak David Gendelman ranije je pisao da je ovo prilično složena i velika operacija.

“Ako Iranci čuvaju skladišta uranijuma kako treba i imaju dobru kontrolu nad područjem, onda će biti potrebni udari koji potpuno eliminišu protivvazdušnu odbranu i bezbjednost, aerodrom na nekom polju improvizovani, moćna stalna vazdušna pokrivenost, sopstveno kopneno obezbjeđenje, inženjerska oprema – ako tamo zaista treba mnogo iskopavanja, i same specijalne snage, koje će ući u rudnike”, napisao je on.

Ovi materijali, primijetio je ovaj stručnjak, ne predstavljaju opasnost od zračenja za ljude, jer se uranijum ne skladišti u čistom obliku, već kao jedinjenje – heksafluorid.

“Uranijum heksafluorid je veoma otrovan i hemijski aktivan, pa je potrebna oprema za hemijsku zaštitu i pažljivo rukovanje kontejnerima, ali praktično nema opasnosti od zračenja; čak je i obogaćeni uranijum veoma malo radioaktivan”, napisao je ranije Gendelman.