Krajem juna u Briselu je održan sastanak koji bi prije samo nekoliko godina bio gotovo nezamisliv za evropsku diplomatiju. Za istim stolom našlo se više od 20 predstavnika evropskih vlada i pet predstavnika talibanskih vlasti u Avganistanu, kako prenosi ATV.
Tema razgovora nije bila položaj žena, ograničavanje ljudskih prava ili politička budućnost Avganistana, već povratak avganistanskih državljana iz Evrope. Prema pisanju američkog lista Njujork tajms, koji se poziva na učesnike sastanka i diplomatske izvore, evropski predstavnici tokom razgovora nisu pokrenuli pitanje sistematskog kršenja ljudskih prava za koje su odgovorni talibani.
Ovo otkriće pokazuje koliko su se promijenili politički prioriteti Evrope. Vlade koje su nakon povratka talibana na vlast 2021. godine odbijale da priznaju njihov legitimitet sada traže načine da direktno sarađuju sa njima. Razlog je prije svega migraciona politika. Evropske vlade suočavaju se sa sve većim pritiskom da povećaju broj povrataka osoba koje nemaju pravo boravka, naročito onih koje su osuđene za krivična djela. Međutim, takva saradnja ima svoju cijenu.
Talibanske vlasti dobro su svjesne da je evropskim državama za sprovođenje deportacija potrebna njihova saradnja. Avganistan, naime, mora da prihvati vraćene državljane i učestvuje u izdavanju potrebne dokumentacije. Prema saznanjima Njujork tajmsa, talibani pregovore koriste za ostvarivanje znatno širih ciljeva. Između ostalog, zahtijevaju veći pristup avganistanskim diplomatskim predstavništvima u Evropi, finansijsku podršku za reintegraciju deportovanih državljana u avganistansko društvo i širu ekonomsku pomoć. Upravo je posljednji zahtjev posebno problematičan za evropske vlade.
Evropska unija je do sada pomoć Avganistanu uglavnom ograničavala na humanitarnu podršku stanovništvu. Direktno finansiranje razvojnih projekata preko talibanskih vlasti moglo bi da ojača njihov položaj i omogući pristup novcu i predstavnicima režima na koje se odnose međunarodne sankcije. Talibani zato razgovore o deportacijama vide i kao priliku za postepenu normalizaciju odnosa sa Evropom. Iako evropske države ističu da je riječ isključivo o tehničkoj saradnji, a ne o diplomatskom priznanju, pojedine evropske diplomate priznaju da čak i takvi kontakti mogu doprinijeti jačanju međunarodnog legitimiteta talibanskih vlasti. Rusija je za sada jedina država koja je zvanično priznala talibansku vladu.
Najodlučnije se za direktnu saradnju sa Kabulom zalaže Njemačka. Vlada kancelara Fridriha Merca želi da ubrza povratak avganistanskih državljana, prije svega onih koji su pravosnažno osuđeni za krivična djela. Krajem prošle godine Berlin je sa talibanskim vlastima postigao dogovor koji omogućava direktne deportacije u Avganistan. Prije toga su njemačke vlasti morale da organizuju povratak preko trećih zemalja. Tako je u februaru iz Lajpciga ka Kabulu poletio čarter avion sa 20 avganistanskih muškaraca koje su njemački sudovi osudili za krivična djela. Bila je to prva deportacija u okviru novog dogovora. Njemački ministar unutrašnjih poslova Aleksander Dobrint označio je sporazum kao osnovu za sprovođenje direktnih i dugoročno održivih deportacija u Avganistan. Prema podacima njemačkog Ministarstva unutrašnjih poslova, Njemačka je od dolaska Merca na vlast u maju 2025. godine deportovala 263 avganistanska državljanina. Njemačke savezne i pokrajinske vlasti sada nastoje da povećaju broj povrataka. Počele su da deportuju i avganistanske muškarce koji nisu osuđivani za krivična djela, ali nemaju pravo boravka. Kako bi ubrzala postupke, Njemačka je predstavnicima talibana dozvolila obavljanje konzularnih poslova u avganistanskim diplomatskim predstavništvima u Berlinu i Bonu. Od maja prošle godine u zemlji djeluje nekoliko talibanskih predstavnika, a nedavno su vlasti u Kabulu poslale još troje službenika koji bi tokom mjesec dana trebalo da pomognu u organizovanju deportacija. Prema riječima pojedinih predstavnika njemačke vlade, takva saradnja predstavlja određeni oblik faktičkog priznavanja talibanskih vlasti, iako ih Njemačka zvanično ne priznaje kao legitimnu avganistansku vladu.
U Njemačkoj živi više od 500.000 avganistanskih državljana, od kojih velika većina ima regulisan boravak. Avganistanci čine i približno petinu svih podnosilaca zahtjeva za azil u toj zemlji. Njemačka vlada prilikom deportacija za sada uglavnom pravi razliku između muškaraca i žena. Žene, zbog sistematskog progona u Avganistanu, po pravilu imaju veće izglede da dobiju zaštitu. Tako je u prvoj polovini ove godine, prema zvaničnim podacima, zaštita odobrena za gotovo 95 odsto Avganistanki koje su podnijele zahtjev za azil. Položaj žena u Avganistanu ostaje jedan od najvažnijih razloga zbog kojih evropske države odbijaju da talibanske vlasti priznaju kao legitimnu vladu. Od ponovnog preuzimanja vlasti 2021. godine, talibani su djevojčicama i djevojkama drastično ograničili pristup obrazovanju, dok su ženama suzili mogućnosti zapošljavanja, kretanja i učešća u javnom životu. Upravo zbog toga postavlja se pitanje da li evropske države mogu da sarađuju sa vlastima čije postupke javno osuđuju, a da pritom ne ugroze sopstvene principe.
Pooštravanje njemačke migracione politike povezano je i sa unutrašnjopolitičkim okolnostima. Alternativa za Njemačku (AfD), koja bilježi visoku podršku u istraživanjima javnog mnjenja i prema pojedinim anketama zauzima prvo mjesto među njemačkim strankama, zahtijeva znatno strožu migracionu politiku. Ta stranka, između ostalog, zagovara masovni povratak migranata i stavila je migracije u središte svog političkog programa. Mercova vlada zato pokušava da pokaže da može efikasnije da sprovodi deportacije i ograniči nezakonite migracije. Međutim, kada je riječ o Avganistanu, suočava se sa posebnim problemom: za direktan povratak svojih državljana mora da sarađuje upravo sa vlastima koje Njemačka zvanično ne priznaje zbog kršenja ljudskih prava.
„Talibani imaju stvarne poluge pritiska. Evropska unija je, s druge strane, prilično nemoćna“, ocijenio je za Njujork tajms Konrad Šeter, direktor Međunarodnog centra za proučavanje sukoba u Bonu. Prema njegovim riječima, evropske države nalaze se pod tolikim pritiskom da su spremne da prihvate gotovo bilo kakav dogovor koji im omogućava deportaciju migranata osuđenih za krivična djela.
Njemačka nije jedina evropska država koja mijenja odnos prema talibanskim vlastima. Francuska, koja je do sada bila među najuzdržanijim zemljama kada je riječ o direktnim pregovorima sa Kabulom, sada razmatra sličan pristup. Prema navodima četvoro evropskih i avganistanskih diplomata upoznatih sa razgovorima, Pariz ispituje mogućnosti za saradnju u vezi sa povratkom avganistanskih državljana. Portparol francuskog Ministarstva spoljnih poslova Paskal Konfavr rekao je da bi cilj razgovora bio olakšavanje deportacija avganistanskih državljana koji nezakonito borave u Francuskoj i predstavljaju prijetnju nacionalnoj bezbjednosti.
Komentariši