Kategorija: Ekonomija

Bruto domaći proizvod po stanovniku prema standardu kupovne moći u Bosni i Hercegovini u 2021. godini iznosio je tek 33 odsto prosjeka Evropske unije.

Podaci Evropske statističke agencije (Eurostat) pokazuju da je kada su u pitanju zemlje članica EU, najveći BDP po stanovniku prema standardu kupovne moći zabilježen u Luksemburgu, čiji je nivo više od dva i po puta iznad prosjeka EU, i iznosi 268% evropskog prosjeka, dok se Bugarska nalazi na najnižem nivou sa 57% prosjeka EU.

Kada je riječ o zemljama regiona, Hrvatska ima najveći BDP po stanovniku prema standardu kupovne moći i on iznosi 70% prosjeka EU, dok se Crna Gora nalazi na drugom mjestu na nivou od 48% prosjeka EU.

“Srbija se nalazi na nivou od 44% evropskog prosjeka, Sjeverna Makedonija na nivou od 42%, dok je Albanija na nivou od 32% evropskog prosjeka”, pokazuju podaci Eurostata.

Stvarna individualna potrošnja (SIP) po stanovniku prema SKM, prema konačnim podacima među zemljama članicama se kretala u rasponu od 65% prosjeka EU u Bugarskoj do 144% prosjeka EU u Luksemburgu.

“Posmatrajući zemlje regiona, prema konačnim podacima Eurostata, stvarna individualna potrošnja po stanovniku prema standardu kupovne moći se kreće u rasponu od 39% u Albaniji do 72% prosjeka EU u Hrvatskoj. Stvarna individualna potrošnja po stanovniku prema standardu kupovne moći u Crnoj Gori u 2021. godini prema prvoj procjeni iznosila 60% prosjeka EU”, stoji u saopštenju koje je objavio crnogorski Monstat.

Dok je bruto domaći proizvod (BDP) po glavi stanovnika uglavnom pokazatelj nivoa ekonomske aktivnosti, stvarna individualna potrošnja (SIP) po glavi stanovnika je alternativni pokazatelj, bolje prilagođen da opiše materijalno blagostanje domaćinstva.

“Generalno, nivo SIP po stanovniku je više homogen nego BDP, ali i dalje postoje značajne razlike među članicama EU. Struktura stvarne indivudalne potrošnje je bazirana na homogenim skupovima proizvoda i usluga koja domaćinstva konzumiraju ali su i dalje evidentne razlike između nivoa SIP per capita među zemljama članica EU”, pojasnili su iz Monstata.

Prosječna mjesečna neto plata po zaposlenom u BiH za oktobar ove godine iznosila je 1.156 KM, što pokazuje nominalni rast za 11 posto u odnosu na decembar prošle godine, dok je u u odnosu na oktobar lani nominalno viša za 14,8 posto.

Najniže prosječne neto plate u oktobru isplaćene su u djelatnosti pružanja smještaja, te pripreme i usluživanja hrane 745 KM, građevinarstvu 840 KM, te trgovini na veliko i malo 887 KM.

U oktobru su najviše prosječne plate isplaćene u finansijskoj i djelatnosti osiguranja 1.665 KM, u djelatnosti informacija i komunikacija 1.631 KM, te u djelatnosti proizvodnje i snabdijevanja električnom energijom, plinom, parom i klimatizacija 1.624 KM, podaci su Agencije za statistiku BiH.

Prosječna mjesečna bruto plata po zaposlenom u BiH za oktobar ove godine iznosila je 1.779 KM i nominalno je viša za 10,9 posto u odnosu na decembar prošle godine, te viša za 14,7 posto u odnosu na oktobar lani.

Prosječna mjesečna neto plata u Bosni i Hercegovini u oktobru ove godine iznosila je 1.156 KM, što je za skoro 150 KM više nego u istom periodu lani.

Uodnosu na isti mjesec prošle godine, kada je prosječna neto plata iznosila 1.007 KM, ona je u oktobru 2022. nominalno bila viša za 14,8 odsto, saopštili su iz Agencije za statistiku BiH.

Međutim, jasno je da ne možemo da budemo zadovoljni pomenutim rastom plata, s obzirom da danas, u odnosu na isti period lani, možemo da kupimo daleko manje roba.

Naime, za prosječnu platu od 1.156 KM sada, na primjer, možemo da kupimo 361 kilogram hljeba, a u oktobru prošle godine za tadašnju prosječnu platu mogli smo da pazarimo 419 kilograma. Dalje, za lanjski prosjek smo mogli da kupimo 70, a za ovogodišnji 62 kilograma junetine bez kosti.

Takođe, prošlogodišnja prosječna plata je bila dovoljna za 719 litara mlijeka ili 324 litra ulja, a ove godine za tek 502 litra mlijeka, odnosno 251 litar ulja. Ko zarađuje prosječnu platu, sada može da kupi 340 litara dizela, a u oktobru 2021. mogao je da pazari 437 litara ovog goriva…

Ekonomisti objašnjavaju da nominalno povećanje plate, bez usklađivanja s rastom cijena, ne ostavlja puno prostora za radovanje. Naime, tek kad se povećanje plate uskladi sa poskupljenjima, odnosno kad nakon tog povećanja možemo da kupimo više roba u odnosu na prethodni uporedni period, možemo da govorimo o realnom povećanju plate.

Naglašavaju da u vremenu inflacije nominalne veličine ne prikazuju stvarno stanje ili stvarni rast.

U oktobru ove godine najniže prosječne neto plate u Bosni i Hercegovini isplaćene su u ugostiteljstvu – 745 KM, građevinarstvu – 840, trgovini – 887 KM. U odnosu na isti period prošle godine, prosječna plata u građevinarstvu nominalno je porasla za skoro 16 odsto, u trgovini za 19, a u ugostiteljstvu za skoro 20 odsto.

S druge strane, godišnja inflacija u oktobru u BiH je iznosila 17,4 odsto. U ovom periodu, najviše su poskupjeli hrana i prevoz, za skoro 26 odsto.

Proizvodnja struje putem obnovljivih izvora energije će, prema procjenama nadležnih svjetskih institucija, za tri godine (do 2025) nadmašiti ugalj, ali je BiH, prema riječima sagovornika “Nezavisnih novina”, još daleko od takvog scenarija, te predviđaju da ćemo još bar 20 godina kopati ovu rudu za potrebe domaćih termoelektrana, i to u kapacitetu u kome se to sada čini.

Podsjetimo, Međunarodna agencija za energiju (IEA) tvrdi da su obnovljivi izvori energije na putu da prestignu ugalj i postanu najveći izvor proizvodnje električne energije na planeti i to 2025. godine.

U izvještaju IEA predviđa se velika promjena unutar svjetske proizvodnje struje u, kako su naveli, vremenu značajne nestabilnosti i geopolitičkih napetosti.

Naruku priči o učešću obnovljivih izvora energije posebno ide i aktuelna energetska kriza izazvana ratom u Ukrajini, što, prema procjenama IEA, nedvosmisleno vodi ka cilju zvanom – Zelena agenda.

“Obnovljivi izvori će postati najveći izvor globalne proizvodnje električne energije do početka 2025, nadmašivši ugalj. Takođe, očekuje se da će obnovljivi izvori činiti gotovo 40 odsto svjetske proizvodnje električne energije 2027, što se podudara s padom udjela uglja, prirodnog gasa i nuklearne proizvodnje”, navodi se u izvještaju IEA.

Nihad Harbaš, stručnjak za energetiku, ne vjeruje da se BiH može tako brzo okrenuti Zelenoj agendi, te da trenutno ne možemo bez termoelektrana na ugalj.

“Mi otprilike 70 odsto struje dobijamo iz uglja. I vrlo je teško da u narednih 10, 15 pa i više godina možemo promijeniti energijski miks”, ističe Harbaš.

Njegove riječi potkrepljuje činjenica da je BiH po proizvodnji struje zahvaljujući TE na ugalj na sedmom mjestu na svijetu.

Ispred nje su Bocvana, koja kompletnu struju proizvodi zahvaljujući uglju, zatim samoproglašeno Kosovo, Južna Afrika, Mongolija, Indija i Srbija.

Upravo zbog navedenog, Harbaš smatra izazovnim da BiH stekne status klimatski neutralne zemlje.

“Kada su u pitanju obnovljivi izvori energije, očekuje se da 2050. možemo biti klimatski neutralni, ali i to je zaista teško ostvarivo”, kaže Harbaš.

Dodatan problem u postupku ulaska u zelenu tranziciju jeste i to što su BiH i Srbija jedina dvije države od 40 zemalja svijeta u kojima ugalj ima najveći udio u proizvodnji električne energije, a koje nisu prihvatile nikakvu obavezu postepenog izbacivanja upotrebe fosilnih goriva.

Kakvo je onda rješenje za BiH?

“Rješenje je energetski miks, odnosno proizvodnja struje iz obnovljivih izvora i fosilnih goriva, kao što je ugalj. Treba da težimo da radimo što više na obnovljivoj energiji, a postrojenja na ugalj da prilagodimo okolinskim uvjetima, odnosno efikasno to proizvodimo u kogenerativnim postrojenjima. Fosilna goriva (ugalj) treba koristiti za vršna opterećenja, odnosno više struje dobiti iz obnovljivih izvora. To znači da je budućnost BiH u energetskom smislu bazirana na tim izvorima, uz vršna opterećenja iz TE”, naglašava Harbaš.

Petar Gvero, profesor na Mašinskom fakultetu Univerziteta u Banjaluci, kaže da se BiH ne treba odreći uglja kao resursa za električnu energiju, ali…

“Nekakvo neplansko i nekontrolisano građenje dodatnih kapaciteta na ugalj bi nama poprilično ugrozilo pristupanje Evropskoj uniji. Ne kažem da ih treba ukinuti, već naprotiv. Ali činjenica je da se naše elektrane, od kojih je polovina odavno trebalo da ide u konzervaciju, faktički zamjenjuju novim blokovima, umjesto da ih postepeno smanjujemo”, pojašnjava Gvero za “Nezavisne”.

On ističe da već u ovom trenutku BiH ima preko 100 megavata vjetra koji je u fazi funkcionisanja i stotine projektovanih megavata za solarne elektrane.

“Bitno je da nadležni moraju biti spremni da interese pojedinaca stave po strani, a interese zajednice na čelo. Jer, ako bez sagledavanja posljedica ulazimo u nove kapacitete na ugalj, a znate da vas to eliminiše iz cilja koji se zove EU, to je mnogo veći problem nego ovo oko čega se politika sada loži, a to je na primjer ‘Sejdić i Finci’, ili Izborni zakon”, zaključuje Gvero.

Građani Srpske će od 1. januara naredne godine i dalje imati takozvanu jeftinu struju u periodu od 22 do šest časova tokom zimskog računanja vremena te od 23 do sedam sati ujutro u ljetnom, ali i u danima vikenda neprekidno od petka uveče do ponedjeljka ujutro.

Potvrdio je ovo direktor Regulatorne komisije za energetiku Republike Srpske (RERS) Vladislav Vladičić, pojašnjavajući kako će cijena ove takozvane jeftine struje – manjeg dnevnog tarifnog stava (MT) u navedenom periodu biti duplo niža od uslovno rečeno cijene skupe struje – većeg tarifnog stava (VT), ali i da će vrijednost i jedne i druge varirati i zavisiti od konačne potrošnje, odnosno uvedenih tarifnih cjenovnih pragova.

“Žao mi je što je ova stavka ostala nepojašnjena tokom prošle sedmice kada je saopštena odluka o korigovanju cijena električne energije domaćinstvima. Mislim da se radi o značajnoj stvari, koja će se sigurno obradovati mnoge”, rekao je Vladičić za “Glas Srpske”.

Kako je pojasnio, prema usvojenoj odluci o tarifnim stavovima za javno snabdijevanje električnom energijom u Srpskoj, građani koji mjesečno potroše do 500 kilovata električne energije od 1. januara naredne godine jedan kilovat plaćaće po cijeni od 0,0655 maraka, a u noćnim satima i vikendom utrošena struja će im se obračunavati po duplo manjoj tarifi – 0,0328 maraka. Domaćinstvima koja utroše više od 500, a do 1.500 kilovata struja će se obračunavati po cijeni od 0,11, odnosno 0,551, dok će onima koji “prekrdaše” (više od 1.500 kilovata) skupa struja biti 0,2425, a takozvana jeftina tokom noći i vikendom 0,1213 maraka po jednom utrošenom kilovatu.

Podsjećanja radi, RERS je tokom prošle sedmice odlučio da prihvati zahtjev “Elektroprivrede Srpske”, odnosno njenih zavisnih proizvodnih preduzeća te se od početka naredne godine ukida ljetni i zimski obračun električne energije. Struja će od početka 2023. godine biti plaćana po jedinstvenoj tarifi, a visina računa će zavisiti od krajnje potrošnje, odnosno uvedenih cjenovnih pragova.

Domaćinstva koja potroše više od 500, odnosno 1.500 kilovat-sati, prvih 500 će plaćati po jednoj, prvoj tarifi, a ostatak po drugoj ili trećoj, u zavisnosti od količini utrošene struje. Nakon toga se podvlači crta, sabira i dobija konačan iznos za plaćanje, koji čini i fiksni dio u iznosu od 12,93 marke (mrežarina).

Oni koji su do sada trošili manje od 500 kilovat-sati mjesečno nemaju razloga za pretjeranu brigu, jer će njihovi novi računi od 2023. biti veći za oko pet maraka u odnosu na dosadašnje koje su plaćali po zimskoj tarifi, dok bi domaćinstvima koja recimo potroše 1.800 kilovata, prema novim pravilima igre, novi računi mogli biti veći za 70 i više maraka, u odnosu na još važeći zimski obračun struje u Srpskoj.

Za 275.000 penzionera Republike Srpske u ovoj su godini penzije povećane za 14 odsto i to je najveći rast u okviru jedne godine, a već od januara slijedi redovno i procentualno najveće do sada usklađivanje i rast penzija od 13 do 15 odsto, izjavio je direktor Fonda penzijskog i invalidskog osiguranja Mladen Milić.

“Od početka primjene važećeg Zakona o penzijsko-invalidskom osiguranju, počev od 2012. godine do danas, imali smo ukupno 18 povećanja penzija, šest redovnih godišnjih usklađivanja i 12 vanrednih povećanja, a kada se saberu svi procenti nominalno je to 44,53 odsto, a efektivno ili stvarno povećanje je 54,73 odsto”, rekao je Milić.

On je dodao da je u ovoj godini dva puta bila i jednokratna isplata po 100 KM za sve penzionere, za šta je Vlada Republike Srpske izdvojila oko 55 miliona KM.

Milić je podsjetio da je redovno godišnje usklađivanje penzija u januaru ove godine bilo po stopi od 3,36 odsto, a Vlada je paralelno donijela odluku i o vanrednom povećanju penzija za 0,64 odsto, čime je obezbijeđeno povećanje penzija od četiri odsto.

“Vlada je, vodeći računa o standardu najstarije populacije u Republici Srpskoj, u maju donijela odluku o vanrednom povećanju penzija od 10 odsto i praktično išla korak ispred rasta inflacije i prosječne plate i penzije su u ovoj godini rasle nominalno za 14 odsto, a efektivno ili stvarno povećanje je 14,42 odsto i to je do sada najveće povećanje penzija u okviru jedne godine”, naveo je Milić.

Prema njegovim riječima, ako se uzme u obzir da su prihodi Fonda rasli za 15,04 odsto za prvih 11 mjeseci ove godine u odnosu na isti period prethodne godine i tome doda rast broja korisnika prava, vidi se da je Vlada Republike Srpske, vodeći odgovornu politiku, zapravo sva ta povećanja u rastu prihoda već transferisala nazad korisnicima prava.

REKORDNIH 325.000 OSIGURANIKA I RAST PRIHODA PENZIJSKOG FONDA

“Republika Srpska u jubilarnoj tridesetoj godini svog postojanja bilježi rekordne podatke kada je u pitanju broj osiguranika, imamo 325.000 osiguranika koji su prijavljeni na obavezno penzijsko i invalidsko osiguranje i plaćaju doprinose po stopi od 18,5 odsto na svoja primanja”, istakao je Milić.

Paralelno sa rastom broja osiguranika nezaustavljiv je i rast broja korisnika prava, kaže on i navodi da je to na godišnjem nivou oko 3.000 ili 1,2 odsto u odnosu na broj korisnika prava u decembru prethodne godine, što je još relativno visok procenat.

Milić je rekao da Fond PIO Republike Srpske godišnje zaprimi između 25.000 i 28.000 zahtjeva za ostvarivanje prava na penziju i ponovni obračun.

“Prihodi Fonda rastu iz mjeseca u mjesec, što je najvećim dijelom posljedica rasta prosječne plate i rasta stope inflacije, a za 11 mjeseci ove godine ukupan prihod je milijardu i 56,7 miliona KM, što je za 15,04 odsto više u odnosu na isti period prethodne godine”, naglasio je direktor Fonda.

Kao bitno, Milić je naveo da je Fond u junu, avgustu i septembru imao naplatu doprinosa veću od 100 miliona KM, dok je prosječna naplata doprinosa mjesečno 96 miliona KM.

INICIJATORI ELEKTRONSKE RAZMJENE PODATAKA KOJA STIŽE I DO ZEMALJA EU

Milić je s ponosom istakao da je Fond PIO Republike Srpske bio inicijator uvođenja elektronske razmjene podataka među penzijskim fondovima u regionu i da su 2014. godine imali jedan od najsavremenijih informacionih sistema, ako ne i najsavremeniji među penzijskim fondovima na prostoru bivše Jugoslavije.

“Iako smo jedan od najmanjih penzijskih fondova nastao na prostorima bivše Jugoslavije, po broju osiguranika i korisnika prava manji je samo penzijski fond Crne Gore, mi smo bili inicijatori i na redovnim godišnjim susretima fondova govorili o tome da bi uvođenjem elektronske razmjene podataka o činjenici nastupa smrti korisnika prava ostvarivali velike uštede jedni drugima”, rekao je on.

Primjenjujući elektronsku razmjenu podataka i vodeći kampanju “Stop prevarama, do penzije pošteno” Fond PIO je, kaže Milić, pravovremenim isključivanjem iz isplate umrlih korisnika uštedio više od 40 miliona KM.

“Dešavalo se da Fond iza neprijavljene smrti penzionera nastavi sa isplatom penzija do kraja godine, po zakonu sva ta preplaćena sredstva moraju da se vrate, ali najčešće se to ne uspije dogovorom riješiti sa naslednicima i onda sve to završava na sudu, a procenat naplate u takvim slučajevima je bio vrlo nizak i odlazili su milioni i milioni KM iz Fonda”, pojasnio je direktor Fonda.

Prednost od elektronske razmjene za korisnike prava je da više ne moraju godišnje da dostavljaju ovjerene potvrde o životu, naveo je Milić i dodao da Fond PIO isplaćuje penzije za 53.000 korisnika prava koji žive van teritorije Republike Srpske.

Na taj način Fond štedi novac, vrijeme, ljudske resurse i prostor za arhiviranje nekadašnjih 53.000 potvrda, jer je svaki od tih papira trebalo zavesti kroz kancelarijsko poslovanje i arhivirati, odnosno uložiti u pojedinačno u svaki pripadajući predmet.

Milić je rekao da je Fond PIO Srpske 2015. godine potpisao prvi sporazum o elektronskoj razmjeni podataka sa Hrvatskom, potom Slovenijom, Crnom Gorom, Federacijom BiH, Srbijom i Makedonijom.

Prema njegovim riječima, Fond PIO Republike Srpske ima oko 12.000 korisnika prava koji žive u Hrvatskoj, u Sloveniji 1.500, Crnoj Gori 1.500, u FBiH 12.500, Srbiji 20.640, u Sjevernoj Makedoniji 150 korisnika prava, dok više od 12.000 korisnika prava Hrvatskog zavoda za mirovinsko osiguranje živi u Republici Srpskoj, 12.500 Republičkog fonda PIO Srbije, iz Federalnog zavoda MIO/PIO više od 10.000, oko 4.500 iz ZPIZ Slovenije.

“Elektronska razmjena podataka o činjenici nastupa smrti vrši se sa svim državama na prostoru bivše Jugoslavije, a u toku su razgovori sa austrijskim penzijskim fondom PVA za potpisivanje takvog sporazuma, gdje živi 1.100 korisnika našeg fonda, dok se procjenjuje da je više od 7.500 građana Republike Srpske koji su korisnici prava na penziju austrijskog penzijskog fonda”, naveo je Milić i najavi da će takav dogovor naredne godine biti započet i sa njemačkim penzijskim fondom.

ZAHTJEV I RJEŠENJE O PENZIJI U SAMO JEDNOJ SEDMICI

Pitanje svih pitanja o kojima rukovodstvo Fonda svakodnevno raspravlja je broj zahtjeva za ostvarivanje prava na starosnu, porodičnu ili invalidsku penziju, kaže Milić i podsjeća da je Zakon o upravnom postupku propisao da rješenje mora da se donese u roku od 60 dana.

“Nekada se u Fondu na rješenje čekalo mjesecima, pa i godinama, a mi sada imamo slučajeve da zahtjev i rješenje budu u istoj sedmici kada je i podnesen zahtjev, pa čak i u jednom danu”, naveo je direktor Fonda.

On je ukazao na problem da se ljudi oglušuju o apel Fonda da već godinu ili dvije prije ispunjavanja uslova za ostvarivanje prava na penziju obrate u najbližu poslovnicu Fonda PIO kako bi se pokrenula procedura za kompletiranje zahtjeva.

“Trenutno imamo u radu 2.076 zahtjeva od kojih je čak 2.000 nemoguće riješiti, nepodobni su jer se čeka na kompletiranje dokumentacije, neki od podataka iz inostranstva”, ističe Milić i dodaje da analize pokazuju da u slučaju kada se osiguranik javi godinu dana prije sticanja prava na penziju i u najkomplikovanijim slučajevima Fond će od dana podnošenja zahtjeva donijeti rješenje o ostvarivanju prava za svega nekoliko dana.

STALNO POBOLJŠANJE STRUKTURE PENZIJA

Direktor Fonda PIO kaže da je stopa zavisnosti, koja pokazuje odnos broja osiguranika i broja penzionera, bitan parametar penzijskih sistema koji počivaju na principu međugeneracijske solidarnosti kakav je i sistem u Republici Srpskoj.

Prema Milićevim riječima, na prostoru bivše Jugoslavije nijedna država nema stopu zavisnosti ni blizu predratnom odnosu, najpovoljniju imaju Makedonci i to je nešto ispod dva naprema jedan, dok je u Republici Srpskoj taj odnos 1,19 naprema jedan, a najniži je bio 1,12 naprema jedan 2015. godine.

“Struktura korisnika prava stalno se poboljšava i to je jedan od benefita sprovedene reforme penzijskog sistema koja je krunisana reformiskim zakonom koji je u primjeni od 2012. godine”, rekao je Milić.

On kaže da je prije 15 godina Fond PIO imao svega 47 odsto korisnika prava na starosnu penziju, danas je to nepunih 61 odsto, dok je 26,2 odsto korisnika porodične i 12,78 odsto korisnika invalidske penzije.

“Mi sa ovom strukturom već idemo ka strukturi korisnika prava razvijenih zemalja EU, s tim što imamo relativno visok procenat korisnika prava na porodičnu penziju, što je posljedica proteklog Odbrambeno-otadžbinskog rata, odnosno više od 20.000 korisnika penzije iza poginulih u otadžbinskom ratu i relativno mali procenat žena koje su radile u nekom ranijem periodu prije rata”, rekao je Milić u intervjuu za Srnu.

Prema riječima direktora Fonda, ako se posmatra samo prethodna godina, Fond PIO Republike Srpske je već na nivou fondova najrazvijenih zemalja EU, sa 71 odsto korisnika prava na starosnu penziju, svega sedam odsto invalidskih i ostalo su korisnici prava na porodičnu penziju, njih 22 odsto.

“Spremno dočekujemo narednu godinu i naš cilj je da penzionere, osiguranike i sve korisnike Fonda PIO učinimo još zadovoljnijim, da nastavimo sa unapređenjem poslovanja u svim segmentima, podizanjem nivoa kvaliteta pružanja usluga, da budemo još efikasniji, efektivniji, a uz to i ekonomičniji, jer uvijek se može i mora bolje i više, bar malo”, zaključio je u intervjuu Srni direktor Fonda PIO Republike Srpske Mladen Milić.